Müttəfiq, himayədar deyil: Bakı Ankara ilə tərəfdaşlıq şərtlərini yenidən necə müəyyənləşdirir?

14 oktyabr 2026-cı ildə Heydər Əliyev Beynəlxalq Aeroportunda Təl-Əvivdən gələn J222 reysi eniş etdi.

Bu, AZAL-ın adi marşrut üzrə hərəkət edən növbəti “Dreamliner” təyyarəsi idi: Azərbaycan aviadaşıyıcısının cədvəlində bu tipli onlarla reys var və kənardan baxdıqda burada diqqət çəkəcək heç nə yox idi. Sərnişinlər trapdan endilər. Lakin həmin reysin sərnişinləri arasında İsrail prezidenti də var idi və bu uçuş bir-birini ən yaxın müttəfiq hesab edən iki ölkə arasındakı münasibətlərdə gərginliyə səbəb olan amillərdən birinə çevrildi.

İshaq Hersoq Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) (CICA)  7-ci Zirvə Toplantısında sammitinə gəlirdi. Türkiyə çoxdandır ki, İsrail hökumətinə məxsus təyyarələri öz hava məkanına buraxmır. 2024-cü ilin noyabrında bu qadağa səbəbindən Hersoq Bakıya səfərini ləğv etməli olmuş, bu ilin yazında isə Qazaxıstana səkkizsaatlıq dolama yolla uçmuşdu. Bu dəfə isə o, adi müntəzəm sərnişin reysinə bilet aldı.

Türkiyə rəsmisinin “Middle East Eye” nəşrinə etiraf etdiyi kimi, Ankara hər bir tranzit təyyarənin sərnişin siyahısını tələb edə bilməz, Bakı isə göyərtədə kimin olduğunu ona bildirməmişdi. Təsadüf idi, ya yox, lakin həmin hava gəmisi “Şuşa” adını daşıyırdı: məhz 2021-ci ildə Ankara ilə Bakının müttəfiqlik münasibətləri haqqında bəyannamə imzaladığı şəhərin adı ilə. Bu adı daşıyan təyyarə Türkiyənin görmək istəmədiyi qonağı onun səmasından keçirərək ən yaxın müttəfiqindən icazə istəməyən paytaxta endirdi.

Bakı üçün bu səfərdə heç bir paradoks yoxdur. Qonaq Azərbaycanın otuz ildən artıqdır stabil münasibətlər saxladığı və bir çox digər qapıların bağlı qaldığı illərdə ona silah tədarük edən ölkədən gəlmişdi.

Paradoks tamamilə başqa yerdədir: bu münasibətlərə yenidən baxılmasını tələb edən səslər rəqiblərin düşərgəsindən deyil, qardaş evindən eşidilir. 1990-cı illərdə İsraillə hərbi sazişləri özü imzalamış, bu gün isə Ermənistana dəmir yolunu bərpa edən həmin qardaşın evindən. Müntəzəm bir reysin marşrutunda bu payız səslənən bir çox bəyanatdan daha çox siyasi məna var.

Vahid formulun iki yarısı

Formal olaraq böhran məktəbli forması ilə başladı. Sentyabrın 21-dən Azərbaycan məktəblərində dünyəvi təhsil prinsipi ilə uzlaşmayan geyimlər qadağan edildi. Türkiyədə bu qaydalar hicab qadağası kimi qarşılandı: hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) deputatları, islamçı nəşrlər və prezidentin baş müşaviri Oktay Saral Bakını bu səhvi düzəltməyə çağırdı, Azərbaycanın diplomatik nümayəndəlikləri qarşısında aksiyalar keçirildi.

Bakının reaksiyası sərt oldu və şərhçilərin əksəriyyəti baş verənlərdə bir telefon zənginin yoluna qoyacağı “ailədaxili mübahisə” gördü. Həmin zəng oktyabrın 21-də, Türkiyə tərəfinin təşəbbüsü ilə baş tutdu. Lakin payızdakı bu epizodu sadəcə qohumlar arasında emosional anlaşılmazlıq kimi qiymətləndirmək əsas mətləbi gözdən qaçırmaq deməkdir: otuz ildə ilk dəfə olaraq çoxlarının “kiçik tərəfdaş” kimi baxdığı tərəf ittifaqın şərtlərini açıq şəkildə yenidən müəyyənləşdirdi, digər tərəf isə mübahisə etməməyə üstünlük verdi.

Heydər Əliyevin siyasi leksikona daxil etdiyi “bir millət, iki dövlət” formulu otuz il boyu məhz hər iki hissəsi eyni istiqaməti göstərdiyi üçün işlədi.

Lakin onun içində həmişə gizli bir ziddiyyət vardı. Böyük dövlət “bir millət” anlayışını qeyri-rəsmi olaraq bütövün adından danışmaq hüququ kimi qəbul edir, “iki dövlət” isə kiçik dövlətə öz qərarını vermək haqqı tanıyırdı. Ölkə ərazilərinin işğal altında olduğu dövrdə birinci hissə üstünlük təşkil edirdi: qohumluq təkcə regional təhlükəsizliyin sinonimi deyil, həm də iqtisadi yaxınlaşmanın güclü hərəkətverici qüvvəsi idi.

Lakin 2026-cı ilin payızında formulun iki yarısı bir-birindən aralandı və hakim Yeni Azərbaycan Partiyasının oktyabrın 13-də bu formulun bir millət və iki müstəqil dövlət mənasına gəldiyini xatırlatması qətiyyən təsadüfi deyildi.

İttifaqın qiyməti

Beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsi bu mexanizmi çoxdan təsvir edib. Amerikalı politoloq Ceyms Morrou hələ 1991-ci ildə göstərmişdi ki, asimmetrik ittifaq bir növ mübadilədir: şərti kiçik tərəfdaş təhlükəsizlik əldə edir, güclü tərəf isə muxtariyyət, yəni tərəfdaşının siyasətinə təsir imkanı qazanır. Belə bir razılaşma kiçik tərəfdaşın müdafiəyə kəskin ehtiyacı olduğu müddətcə sabit qalır.

2020 və 2023-cü illərdən sonra Azərbaycan öz əraziləri üzərində tam nəzarəti bərpa etdi. Onun xarici təhlükəsizlik təminatına ehtiyacı kəskin şəkildə azaldı, bununla paralel olaraq Bakının kənar dəstək müqabilində ödəməyə hazır olduğu siyasi bədəl də aşağı düşdü. Türkiyənin siyasi elitasının müəyyən bir hissəsi isə hesabı köhnə tariflə təqdim etməyə davam edir. Bu baxımdan, Prezident İlham Əliyevin oktyabrın 2-də silahları heç də ucuz olmayan qiymətə və öz vəsaiti hesabına alması barədə dediyi sözlər məzəmmət deyil, sırf maliyyə hesabatı kimi səslənir: haqqı artıqlaması ilə ödənilmiş sövdələşmə heç bir siyasi borc yaratmır.

Məsələnin ikinci izahı ittifaqlarda təhlükəsizlik dilemmasını təsvir edən Qlenn Snayderə məxsusdur. O yazırdı ki, hər bir müttəfiq iki qorxu arasında tarazlıq axtarır: tək buraxılmaq (tərk edilmək) və başqasının münaqişələrinə sürüklənmək.

2020-ci ilə qədər Bakı birincidən ehtiyat edirdisə, bu gün əsas risk məhz ikincidir. Ankara hazırda eyni vaxtda bir neçə çətin qarşıdurma aparır: İsraillə, Şərqi Aralıq dənizində və ”F-35“ qırıcıları ilə bağlı Vaşinqtonla. Azərbaycan bunların heç birinin tərəfi deyil və başqasının ədavətini idxal etmək niyyətində də deyil.

Müttəfiqlik öhdəlikləri müttəfiqin düşmənlərinə də şərik olmaq vəzifəsini ehtiva etmir və düşmənçiliyin tranzitivliyi (keçiciliyi) Şuşa Bəyannaməsi də daxil olmaqla heç bir sənəddə təsbit olunmayıb. Buna görə də sentyabrın 24-də Binyamin Netanyahunun çıxışı zamanı Azərbaycan nümayəndə heyətinin Baş Assambleya zalında qalması nümayiş deyil, məhz prosesə cəlb olunmaqdan və sürüklənməkdən imtina kimi oxunmalıdır.

Bərabər dəyərli olmayan mübadilə

Bu mübahisədə Ankaranın görməzlikdən gəlməyə üstünlük verdiyi bir asimmetriya var. Türkiyə-Ermənistan münasibətlərinin normallaşması ilə Bakı və İrəvan arasındakı nizamlanmanın əlaqələndirilməsi 1993-cü ilin aprelində, Türkiyənin Kəlbəcərin işğalından sonra Ermənistanla sərhədi bağlaması ilə yaranıb, yəni AKP-nin hakimiyyətə gəlişindən təxminən on il əvvəl.

Azərbaycanın İsraillə münasibətləri də demək olar ki, bu dövrlə eyni vaxta təsadüf edir: diplomatik əlaqələr 1992-ci il aprelin 7-də qurulub, 1990-cı illərin sonundan İsrail Azərbaycan neftini alır, Vaşinqtonun 907-ci düzəlişin məhdudiyyətlərini qüvvədə saxladığı illərdə isə İsrail silahları Bakıya gəlirdi.

İndi Ankara bu xətlərdən birini özü yenidən nəzərdən keçirir, Bakıdan isə digərindən imtina etməsini gözləyir. Onların arasındakı fərq isə prinsipialdır. Bağlı sərhəd Türkiyənin Azərbaycana qarşı öhdəliyi idi; Bakının İsraillə əlaqələri isə heç vaxt Türkiyə qarşısında bir öhdəlik olmayıb. Üstəlik, bu əlaqələr 1996-cı ilin fevralında sazişlə möhkəmləndirilmiş Türkiyə-İsrail hərbi tərəfdaşlığı ilə paralel inkişaf edirdi. Bir tərəfdaşdan heç vaxt vəd etmədiyi şeydən imtina gözlənilərkən, digəri isə öz verdiyi vədi yenidən nəzərdən keçirəndə, bunu bərabərdəyərli mübadilə, xüsusən də qardaşlıq adlandırmaq çətindir.

Qərar vermək hüququ

Mübahisənin predmeti də eyni dərəcədə ibrətamizdir. Dinlə dövlət arasındakı sərhədin haradan keçdiyini hər bir ölkə özü müəyyən edir. Türkiyə öz cavabını tapmaq üçün onilliklər boyu yol keçib: 1999-cu ilin mayında deputat Mərvə Kavakçı hicabına görə parlament zalından çıxarılmışdı, universitetlərdə və dövlət qulluğunda bu qadağalar isə yalnız 2010–2013-cü illərdə, məhz Ərdoğanın dövründə ləğv edildi. Heç kim kənardan Ankaranı tələsdirmədi və ona hazır qərar diktə etmədi.

Azərbaycan da bu məsələdə öz yolunu müəyyənləşdirib və eyni hörməti tələb etmək hüququna malikdir. Burada dünyəvilik sovet qalığı deyil: Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti müsəlman Şərqində ilk parlamentli respublika olub və qadınlara səsvermə hüququnu 1919-cu ildə, hətta ABŞ-dən belə əvvəl verib. Bakı bu məsələdə tək də deyil. Qazaxıstanda məktəblərdə dini geyim çoxdan qadağandır və ölkə rəhbərliyi bu ilin sentyabrında həmin qaydanı bir daha təsdiqlədi. Bu mübahisədə türk dünyasının kənarında qalan Bakı deyil, məhz Türkiyənin hakim partiyasının bir qisminin dini-siyasi diskursudur.

Bakının xaricdən ilhamlanan dini siyasətin hansı fəsadlar törətdiyinə dair qanla ödənilmiş şəxsi yaddaşı da var. 2015-ci il noyabrın 26-da paytaxtdan 25 kilometr məsafədə yerləşən Nardaranda “Müsəlman Birliyi“ Hərəkatına qarşı keçirilən polis əməliyyatı altı nəfərin, o cümlədən iki polis əməkdaşının ölümü ilə nəticələndi. DİN və Baş Prokurorluğun rəsmi məlumatına görə, bu hərəkat konstitusiya quruluşunu devirməyi və şəriət qanunları ilə idarə olunan dövlət qurmağı hədəfləyirdi. Nardaran hadisələrini yaşayan bir cəmiyyət üçün məktəbli forması dəb deyil, təhlükəsizlik məsələsidir. Və bu məsələdə təzyiq kimdən gəlməsindən asılı olmayaraq, kənardan gələndə Bakı eyni cür cavab verir.

Türk dünyası və Orta Dəhliz

Bu vəziyyət oktyabrın 30-da Ankarada keçiriləcək Türk Dövlətləri Təşkilatının sammitinin məzmununu da dəyişir. Sədrlik orada Azərbaycandan Türkiyəyə keçəcək və məsələ ikitərəfli münasibətlərdən daha geniş müstəvidə duracaq: təşkilat suveren dünyəvi dövlətlər birliyinə çevriləcək, yoxsa onlardan birinin ideoloji təsir məkanına?

Diqqətçəkən məqamdır ki, oktyabrın 15-də Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan Hersoqun çıxışı başlayarkən CICA sammitinin zalını nümayişkaranə şəkildə tərk edəndə, digər türk dövlətlərindən heç biri onun ardınca getmədi. Zalı tərk edənlərin dərc olunmuş siyahısında İran, Pakistan, Küveyt, Fələstin nümayəndə heyəti və bəzi məlumatlara görə daha bir neçə ərəb və Asiya ölkəsi var idi; lakin nə Qazaxıstan, nə Özbəkistan, nə də Qırğızıstan orada yer almadı. Həmin günlərdə Qazaxıstan prezidenti Bakıda məhz Hersoqla görüşdü. Sentyabrda Netanyahunun çıxışı zamanı Azərbaycan nümayəndə heyətinin Baş Assambleya zalında qalmasına görə Bakını qınayan türkiyəli şərhçilər Qazaxıstanın da orada qaldığını görməzlikdən gəldilər. Türk dünyası İsrail məsələsini sədaqət sınağına çevirmək istəmir və bunu etməyə çalışan yeganə paytaxt Ankara oldu. Ona görə də o, sözlərlə deyil, gündəliklə cavab verməli olacaq.

Nəhayət, coğrafiya faktoru. Cənubi Qafqazın açılması (Bakı ilə İrəvan arasındakı sülh prosesi, TRIPP marşrutu, Qars-Gümrü dəmir yolu) Ankarada çox vaxt Azərbaycandan asılılığı azaltmaq vasitəsi kimi qəbul edilir. Əslində isə hər şey tam əksinədir. Türkiyənin şərqindəki hər bir yeni marşrut Xəzərə və Mərkəzi Asiyaya aparır, ora gedən yol isə məhz Azərbaycandan keçir: Orta Dəhlizin alternativ keçidi yoxdur. AFP üçün böhranı şərh edən beynəlxalq ekspertlər Bakının enerji rıçaqlarını və onun Mərkəzi Asiyaya açılan qapı rolunu xüsusi qeyd edirlər. Robert Kohein vaxtilə beynəlxalq sistemə sadəcə uyğunlaşan dövlətlərlə ona təsir etməyə qadir olan dövlətləri fərqləndirirdi. Cəmi altı il ərzində Azərbaycan birinci kateqoriyadan ikinciyə keçid etdi.

Qardaşlar artıq böyüyüb

Bu payız hadisələrinin Ankaranın xatırlamasında fayda olan bir keçmişi var. Bakı dəfələrlə kənar təzyiqlərlə üzləşib və onun türkiyəli tənqidçiləri bu sırada qətiyyən birinci deyillər. Çoxsaylı nümunələrdən biri - 2023-cü ilin noyabrında ABŞ dövlət katibinin köməkçisi Ceyms O'Brayenin Konqresdə Qarabağdakı sentyabr hadisələrindən sonra sülh prosesində irəliləyiş olmayana qədər Azərbaycanla heç nəyin ”normal“ olmayacağını bildirməsi oldu. Bakı buna cavab olaraq Vaşinqtonun noyabrın 20-nə hazırladığı Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin görüşündən birmənalı imtina etdi.

İki ay sonra AŞPA Azərbaycan nümayəndə heyətinin səlahiyyətlərini təsdiqləməkdən imtina etdi və Azərbaycan Assambleyadakı fəaliyyətini dondurdu. Bu kampaniyaların heç biri Bakının bircə qərarını belə dəyişə bilmədi. İlham Əliyevin həm dinc dövrdə, həm də müharibə günlərində dediyi o məşhur ifadə, “Biz nəyi nə vaxt edəcəyimizi yaxşı bilirik”, heç vaxt yalnız kiməsə konkret ünvanlanmamışdı. Məktəbli formasını tənqid edən türkiyəli dairələr vaxtilə Vaşinqton, Brüssel və Strasburqun dayandığı həmin növbəyə durdular. Bu növbə isə heç yerə aparmır.

Asimmetrik ittifaqların klassik böhranı başqa cür cərəyan edir. 1956-cı ildə Süveyş böhranı zamanı böyük tərəfdaş Vaşinqton kiçik tərəfdaşı Londonu yerində oturtdu: Britaniya Fransa və İsraillə birlikdə Süveyş kanalının milliləşdirilməsindən sonra Misirə qoşun yeridəndə Eyzenhauer administrasiyası funt-sterlinqə təzyiq göstərərək onu geri çəkilməyə məcbur etdi. Baş nazir Entoni İden istefaya getdi, Britaniya isə bu dərsi onilliklər boyu unutmadı.

2026-cı ilin payızında isə ssenari tərsinə çevrildi. Oktyabrın 21-də çoxlarının böyük hesab etdiyi tərəfdaşın lideri şəxsən özü dəstəyi qaldırdı. Oktyabrın 25-də isə Bakını öz səhvini düzəltməyə çağırmaqla oktyabrın 12-də böhranı yenidən alovlandıran həmin müşavir, Oktay Saral, türkiyəli jurnalist Talat Atillaya təsdiqlədi ki, prezidentin tapşırığı ilə vəzifəsindən ayrılıb və bunun, görünür, Azərbaycanla bağlı bəyanatları ilə əlaqədar olduğunu etiraf etdi.

Bundan beş gün əvvəl “Middle East Eye” mənbələrə istinadən Bakının onun vəzifədən kənarlaşdırılmasını istədiyini yazmışdı. Telefon zəngi və Saralın vəzifədən kənarlaşdırılması böhranı qapatmadı, sadəcə onun yekununu təsbit etdi. Hans Morqentau hesab edirdi ki, ittifaqın möhkəmliyini ideoloji və ya emosional yaxınlıq deyil, maraqların ümumiliyi müəyyən edir. Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərində romantik dövrün başa çatması qardaşlığın sonu demək deyil. Bu, sadəcə qardaşların böyüdüyünü göstərir.

Böyümüş qardaşlar ayrı-ayrı evlərdə yaşayır, bir-birinə əmr etmir, məsləhətləşirlər və məhz buna görə də qardaş olaraq qalırlar.

“Bir millət, iki dövlət“ formulunda ikinci hissə bundan sonra birinci qədər çəkiyə malikdir.

Əli Şirvanşir