Dil ayrı-seçkiliyi və qadın hüquqsuzluğu: Tehran Bakıya hansı mənəvi yüklə dərs deyir?
Görünür, Tehranda diplomatik dialoqu qonşulara əxlaq dərsi vermək hüququ ilə birdəfəlik qarışdırıblar.
Tehranın diplomatik demarşları və populist bəyanatları çoxdan regional siyasətin adi fonuna çevrilib. Lakin İranın elm, tədqiqat və texnologiyalar naziri Hüseyn Simai-Sərrafın son bəyanatı ritorik hücumların adi çərçivəsini aşdı.
İranlı məmurun Azərbaycanın təhsil siyasəti və vahid məktəbli formasının tətbiqi barədə fikir söyləmək cəhdi Bakıda qanunauyğun olaraq sərt reaksiya doğurdu. Azərbaycanın Elm və Təhsil Nazirliyi bu sözləri suveren dövlətin daxili işlərinə açıq və yersiz müdaxilə kimi qiymətləndirdi. Lakin Azərbaycanda vahid məktəbli formasının tətbiqinə qarşı çıxan və öz iddiasına görə, təhsil hüququndan məhrum edilmiş azərbaycanlı qızlar üçün yerli universitetlərin qapılarını taybatay açmağa hazır olduğunu bəyan edən İran nazirinin zahirən qayğıkeş ritorikasının arxasında İran rejiminin özündəki dərin sistemli deqradasiyanı ifşa edən həyasız ikiüzlülük gizlənir.
Tehranın "təhsil hüquqlarının müdafiəçisi" roluna iddiası İslam Respublikasının öz daxilindəki vəziyyət fonunda absurd görünür. Bakıda tamamilə əsaslı şəkildə İran rəsmilərinə diqqətlərini qonşu dövlətlərdən yayındıraraq öz problemlərinin fəlakətli məcmusuna yönəltmək tövsiyə edildi. İranın dövlət idarəçiliyi sistemi onilliklər ərzində öz vətəndaşlarının fundamental hüquqlarının kobud şəkildə tapdalandığını nümayiş etdirir. Azərbaycanın ünvanına həyat dərsi vermək cəhdi isə yalnız məsuliyyəti başqasının üzərinə atmaq istəyi kimi görünür.
İran sisteminin ilk və ən aşkar qüsuru ölkənin çoxmilyonlu azərbaycanlı əhalisinin hüquqlarının tamamilə boğulmasıdır. İslam Respublikasında yaşayan təxminən 40 milyon etnik azərbaycanlı onilliklərdir ki, ana dilində təhsil almaq kimi fundamental hüquqdan məhrumdur. Məcburi assimilyasiyaya köklənmiş dövlət aparatı bütöv bir xalqın mədəni kimliyini sistemli şəkildə məhv edir.
Bu şovinist kursun əyani təsdiqi İran İslam Şura Məclisinin ötən il qəbul etdiyi qərar oldu. Ölkə parlamenti rəsmi səsvermə yolu ilə hətta Təhsil Komissiyasının ən təvazökar təşəbbüsünü — məktəblərin ən azı 10–20 faizində etnik dillərdə ədəbiyyatın tədrisinin tətbiqi təklifini belə rədd etdi. İran qanunvericiləri bununla da öz konstitusiyalarının 15-ci maddəsində deklarativ şəkildə təsbit olunmuş yerli dillərin formal "azadlığının" üstündən növbəti dəfə xətt çəkdilər.
Dil seqreqasiyasının dərinliyini və hakimiyyətin vətəndaşların ana dilindən qorxduğunu prezident Məsud Pezeşkianın timsalı parlaq şəkildə əks etdirir. Təbrizdə keçirilən tədbirdə o, Şəhriyardan Azərbaycan dilində cəmi iki bənd oxumağa cəsarət etdi. Dərhal ona "yuxarıdan" irad bildirildi və dövlət başçısı auditoriya qarşısında xəcalət içində özünə bəraət qazandırmağa məcbur oldu.
Pezeşkianın prezidentliyə namizəd olduğu dövrdə konstitusiyanın müvafiq maddəsinin icrasını vəd etməsinə baxmayaraq, vəziyyət dəyişməyib.
Prezidentin Azərbaycan dilində bir neçə misra şeir oxuduğuna görə üzr istəməyə məcbur olduğu, parlamentin isə ana dilində ədəbiyyat dərslərinin keçirilməsini əngəllədiyi ölkənin təhsil naziri Azərbaycandakı "azad təhsil mühiti" barədə mühakimə yürütməyə başlayırsa, bu, sağlam düşüncəyə açıq istehza kimi görünür.
Tehranın xarici tələbə qızlara bəyan etdiyi "qonaqpərvərlik"lə iranlı qadınların özlərinin hər gün yaşamağa məcbur olduqları hüquqi cəhənnəm arasındakı təzad da heç də az sarsıdıcı deyil. Xarici auditoriyaya yüksək səslə təkliflər verməzdən əvvəl İran hakimiyyəti ölkə daxilindəki qadın vətəndaşlarına elementar hüquqlarını, o cümlədən geyim seçimi azadlığını təmin etməlidir.
Görünüşün sərt orta əsr normalarına uyğunlaşdırılmasını məcburi edən qanunun tətbiqi İranda əhaliyə qarşı birbaşa dövlət terroru ilə müşayiət olunur. İxtisaslaşmış güc strukturları və "əxlaq polisi" ən sərt repressiya üsullarına əl atır: küçələrdə dəyənəklə döyməkdən və həbslərdən tutmuş həbs cəzalarına, şikəstliyə səbəb olan cəzalara və hətta ölüm hökmlərinə qədər. Bütün dünya İranın dövlət maşınının öz həyatları və zahiri görünüşləri üzərində tam nəzarətlə razılaşmadıqlarını bildirməyə cəsarət edən qızlarla necə davrandığının şahidi oldu.
Universitet auditoriyalarının xüsusi xidmət orqanlarının əməkdaşlarının nəzarəti altında olduğu, yaylığın altından çıxan bir tutam saçın isə amansız zorakılığa və ya dindirmə kamerasında ölümə səbəb ola biləcəyi bir ölkədə tələbələri hansı "azadlıq" gözləyə bilər?
Müasir İran universitetləri elm və tərəqqi mərkəzləri deyil, doqmatik çərçivələrdən kənara çıxan istənilən fikrin dərhal güc yolu ilə boğulduğu ideoloji inkubatorlardır. İnkişaf edən, dünyaya açıq və dünyəvi Azərbaycandan qadınları zorakılıq və gender hüquqsuzluğu üzərində qurulmuş bir sistemə dəvət etmək ideoloji çürüntünü "humanitar yardım" adı altında ixrac etmək cəhdidir.
Bakının İran nazirinə verdiyi cavab aydın siqnal oldu: Azərbaycan psevdodini və əxlaqçı təzyiq cəhdlərinə dözümlü yanaşmaq niyyətində deyil. Azərbaycan dövlətinin dünyəvi xarakteri cəmiyyətin şüurlu seçimidir. İranlı məmurun bu qədər etinasızlıqla mühakimə yürütməyə çalışdığı vahid məktəbli forması şagirdlər arasında bərabərliyi və sosial həmrəyliyi təmin edən dünyəvi standartın tərkib hissəsidir. Bu institutu hədəfə almaqla Tehran növbəti dəfə öz sərhədləri yaxınlığında uğurlu və müstəqil dünyəvi dövlətin mövcudluğunu qəbul edə bilmədiyini nümayiş etdirir.
İran hakimiyyətinin sadə həqiqətləri dərk etməsinin vaxtıdır. Dini fundamentalizm prizmasından "yumşaq güc" nümayiş etdirmək üçün uzun illər davam edən cəhdlər böyük uğursuzluqla nəticələnib. Nazirlərin heç bir bəyanatı milyonlarla insanın fundamental vətəndaş azadlıqlarından, böyük etnik icmaların isə öz mədəniyyətlərini yaşatmaq və ana dillərində danışmaq hüququndan məhrum olduğu İrandakı sistemli böhranı gizlədə bilməz. Qonşulara məsləhət verməzdən əvvəl Tehran dəyənəkləri yerə qoymalı, öz qadınlarına qarşı zorakılığa son qoymalı və İranın azərbaycanlı əhalisinə heç olmasa ana dilində təhsil ala biləcəkləri bir məktəb verməli idi. O vaxta qədər isə bu cür hücumlar Azərbaycanda yalnız kəskin narazılıq və sərt müqavimətlə qarşılanacaq.
Bununla bağlı qanunauyğun və məntiqli sual yaranır: Bakı bu populizmə eyni üsulla cavab verməməlidirmi? Niyə Azərbaycan məcburi hicab taxmaq istəməyən, küçə patrullarından və güc strukturlarının özbaşınalığından qorxmadan sərbəst təhsil almağı arzulayan iranlı qadınları rəsmi şəkildə öz universitetlərində təhsil almağa dəvət etməsin?
