Zəfərdən sonra Azərbaycan: güclü dövlətin formalaşması
Tarixdə elə dövlətlərin sayı azdır ki, qısa tarixi zaman kəsiyində keyfiyyətcə böyük sıçrayış edərək təkcə öz statusunu deyil, bütövlükdə regionun siyasi arxitekturasını dəyişə bilsin.
Müasir Azərbaycan məhz belə bir dövrü yaşayır. 2020-ci ildə 44 günlük Vətən müharibəsində qazanılan Zəfər və sonrakı mərhələdə suverenliyin tam bərpası istiqamətində atılan addımlar təkcə uzun illər davam edən münaqişənin başa çatması deyil, həm də keyfiyyətcə yeni dövlət modelinin formalaşmasının başlanğıcı oldu. Heç bir mübaliğəyə yol vermədən demək olar ki, bu gün biz son iki yüz ilin ən güclü, ən həmrəy və ən nüfuzlu Azərbaycanının mövcudluğunun şahidi və iştirakçılarıyıq.
Tarixi retrospektiv göstərir ki, son əsrlər ərzində regionun taleyi, əsasən, xarici güclər tərəfindən müəyyən edilib. Lakin hərbi qüdrəti, iqtisadi müstəqilliyi və incə diplomatik gedişləri özündə birləşdirən qalib strategiya bu stereotipi dəyişdi. Bu gün dünya siyasi elmində və beynəlxalq münasibətlər sistemində Azərbaycanla bağlı getdikcə daha çox “orta güc” termini işlədilir. Bu, sadəcə, tərif xarakterli ifadə deyil, regional gündəliyi formalaşdırmaq, əsas vasitəçi və balanslaşdırıcı rolunda çıxış etmək, eləcə də qlobal proseslərə nəzərəçarpacaq təsir göstərmək imkanına malik dövlətləri xarakterizə edən konkret akademik anlayışdır.
Orta güc: Azərbaycan modeli
“Orta güc” konsepsiyası müasir beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində xüsusi yer tutur. Bu yanaşma dövlətin nüfuzunu ənənəvi göstəricilər – ərazi, əhali sayı, iqtisadiyyatın həcmi və ya hərbi qüdrəti əsasında deyil, daha geniş meyarlarla qiymətləndirməyə imkan verir. Orta güc statusuna malik dövlətin qlobal fövqəldövlətlərin resurslarına sahib olması vacib deyil. Onun əsas fərqləndirici xüsusiyyəti beynəlxalq gündəliyə təsir göstərmək, regional proseslərdə müstəqil aktor kimi çıxış etmək, geniş tərəfdaşlıq şəbəkələri qurmaq, strateji məqsədlərinə nail olmaq üçün diplomatik, iqtisadi və institusional vasitələrdən səmərəli istifadə etmək qabiliyyətidir.
Elmi ədəbiyyatda orta güc anlayışının hamı tərəfindən qəbul edilən vahid və universal tərifi mövcud deyil. Bəzi tədqiqatçılar dövlətin maddi imkanlarını, digərləri isə onun diplomatik davranışını, beynəlxalq fəallığını və ziddiyyətlərin həllində vasitəçi kimi çıxış etmək istəyini əsas götürürlər. Daha kompleks yanaşmalar isə iqtisadi potensialı, hərbi-siyasi imkanları, institusional dayanıqlığı və beynəlxalq koalisiyalar formalaşdırmaq qabiliyyətini bir araya gətirir. Buna görə də hər hansı dövlətin bu kateqoriyaya aid edilməsi bir sıra xüsusiyyətlərin məcmusu əsasında müəyyənləşdirilməlidir.
Azərbaycanın timsalında bu statusu şərtləndirən bir neçə əsas meyarı qeyd etmək olar:
Hərbi-siyasi potensial. Ərazi bütövlüyünün bərpası dövlətin milli təhlükəsizliklə bağlı vəzifələri müstəqil şəkildə həyata keçirmək qabiliyyətini nümayiş etdirdi. Bakı hərbi qüdrətini müxtəlif regional və qlobal aktorlarla davamlı dialoqla uğurla uzlaşdırır.
İqtisadi və enerji müstəqilliyi. Neft-qaz sektoru, inkişaf etmiş infrastruktur və uzunmüddətli müqavilələr Azərbaycanın beynəlxalq bazarlarda mövqeyini möhkəmləndirib. Bu amil xüsusilə Avropaya enerji təchizatının şaxələndirilməsi baxımından aktual əhəmiyyət daşıyır. Bununla yanaşı, qeyri-neft sektoru, sənaye, rəqəmsal texnologiyalar və bərpaolunan enerji sahələri də strateji əhəmiyyət qazanır. Bu istiqamətlərin inkişafı ölkənin ayrı-ayrı bazarların konyunkturasından asılılığını azaltmağa xidmət edir.
Diplomatik fəallıq. Azərbaycanın Qoşulmama Hərəkatına (2019–2023-cü illər) sədrliyi, Qlobal Cənub ölkələri, Mərkəzi Asiya dövlətləri və Türk Dövlətləri Təşkilatı ilə əlaqələrinin inkişafı ölkənin regional çərçivədən kənara çıxmaq və beynəlxalq miqyasda mövqelərini gücləndirmək istəyini təsdiqləyir. Ciddi fikir ayrılıqları olan dövlətlərlə belə işgüzar münasibətləri qoruyub saxlamaq bacarığı Bakıya beynəlxalq dialoqda tələb olunan tərəfdaş rolunu qazandırır.
İnstitusional və infrastruktur rolu. XXI əsrdə dövlətin nüfuzu həm də onun qlobal proseslərin mühüm qovşaqlarından birinə çevrilməsi ilə müəyyən olunur. Bu baxımdan Azərbaycanın coğrafi mövqeyi əsas strateji üstünlüklərindən biridir.
Birləşdirici həlqə: qlobal bazarlar arasında körpü
XXI əsrdə güclü dövlət yalnız öz təhlükəsizliyini təmin edən qala deyil, həm də beynəlxalq mərkəzdir. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi düşünülmüş infrastruktur siyasəti nəticəsində statik amildən dinamik strateji üstünlüyə çevrilib. Qazanılan Zəfər ölkənin qlobal ticarət marşrutlarının əvəzolunmaz kəsişmə nöqtəsinə çevrilməsi üçün prinsipial baxımdan yeni imkanlar açıb.
Bu gün Bakı Asiyanın iqtisadi nəhənglərini Avropa bazarları ilə birləşdirən Orta Dəhlizin əsas həlqələrindən biri kimi çıxış edir. Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanının modernləşdirilməsi, dəmir yolu şəbəkəsinin inkişafı, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə müasir avtomobil yollarının inşası, eləcə də regionda yeni nəqliyyat arteriyalarının açılması perspektivləri Azərbaycanı qlobal iqtisadi təhlükəsizliyin təmin olunmasında mühüm aktora çevirir.
Enerji sahəsində də genişmiqyaslı transformasiya baş verir. Azərbaycan ənənəvi neft və qaz nəqlindən bərpaolunan enerji gündəliyinə doğru inamla irəliləyir, yeni ixrac dəhlizlərinin formalaşdırılması və qarşıdakı onilliklər üçün dayanıqlı inkişaf tendensiyalarının müəyyənləşdirilməsi istiqamətində addımlar atır.
Milli həmrəylik və müstəqil subyektlik: gələcəyin strategiyası
Müasir Azərbaycan dövlətinin təməlində dayanan əsas amil ölkə daxilində birlik və yüksək səviyyəli ictimai həmrəylikdir. Qazanılan Zəfər xalqımıza tarixi ədalətin bərpası hissini və öz gücünə inamı qaytararaq möhkəm vətəndaş həmrəyliyinin formalaşmasına zəmin yaratdı. Məhz bu daxili birlik ölkə rəhbərliyinə beynəlxalq arenada qətiyyətli və praqmatik dialoq aparmağa, istənilən təzyiq və daxili işlərə müdaxilə cəhdlərini rədd etməyə imkan verir.
Müasir qlobal proseslərin təhlili göstərir ki, Azərbaycan sırf regional dövlət çərçivəsini aşaraq nüfuzlu orta güclər kateqoriyasına daxil olub. Güclü Azərbaycan dövrü artıq reallığa çevrilib.
