Kitab adamı və möhkəm prinsiplər sahibi: Əjdər Xanbabayevın ölümünün 36-cı ildönümünə
Onun qətli bütün Bakını sarsıtdı…
Bu gün Azərbaycanda kitab işinin görkəmli təşkilatçısı, «Azərnəşr» nəşriyyatının direktoru Əjdər Xanbabayevın 30 may 1990-cı ildə güllələnərək faciəvi şəkildə həlak olmasının 36-cı ildönümüdür…
Onun ölümü təkcə Azərbaycan ədəbi və nəşriyyat ictimaiyyəti üçün deyil, ağır itki oldu. Milli kitab nəşriyyatının inkişafına və böyük mədəni-maarif layihələrinin həyata keçirilməsinə böyük töhfə vermiş insan dünyadan köçdü, bu layihələrin əhəmiyyətini qiymətləndirmək çətindir.
Məhz onun rəhbərliyi ilə 10 cildlik «Azərbaycan ensiklopediyası», 50 cildlik «Uşaq dünya ədəbiyyatı» seriyası nəşr olundu, «Dünya ədəbiyyatı kitabxanası»nın ilk 30 cildi Azərbaycan dilində işıq üzü gördü, klassik Azərbaycan ədəbiyyatının 20 cildlik toplusu Azərbaycan və rus dillərində, həmçinin Nizami Gəncəvi və digər böyük şairlərin əsərlərinin xarici dillərə tərcümələri nəşr edildi.
Lakin Əjdər Xanbabayevın xatirəsi təkcə bu genişmiqyaslı işlər sayəsində qorunub saxlanılmır. Onu şəxsən tanımaq şansı olanların çoxu onu möhkəm prinsiplərə, yüksək mədəniyyətə və işinə sonsuz sədaqətə malik insan kimi xatırlayır.
Onun həyatda necə olması və niyə adı müasirlərinin yaddaşında xüsusi yer tutmağa davam etməsi barədə onunla işləmiş və dostluq etmiş insanlar danışır.
Azərbaycanın Xalq yazıçısı Elmira Axundovanın xatirələrindən:
«Əjdər Xanbabayevın adı yerli kitab nəşriyyatı dövrü ilə bağlıdır. Əjdər Xanbabayevın peşəkar uğurunun sirri nadir keyfiyyətlərin birləşməsində idi: o, əsaslardan başlayaraq praktikada nəşriyyat işinin bütün «mətbəxini» öyrənmiş yaxşı poliqrafist və ədəbiyyatda, xüsusilə klassik ədəbiyyatda dərin biliyə malik böyük erudisiyalı insan idi. Onun yaxın dostları arasında tanınmış yazıçılar, filoloq alimlər, ərəbşünaslar, tarixçilər var idi.
Əjdər Xanbabayevın yorulmaz əməksevərliyi, istedadı və bəzən cəsarəti sayəsində işıq üzü görmüş bütün nəşrləri bu gün sadalamaq mümkün deyil. Məsələn, məşhur «Qara yanvar» kitabı ilə bağlı tarix, bu kitabın nəşri Əjdər Xanbabayevın rəhbərliyi ilə rekord qısa müddətdə həyata keçirildi. Əjdər müəllim bu ifşaedici kitabı fövqəladə vəziyyət şəraitində və rus hərbçilərinin daimi nəzarəti altında buraxmağa nail oldu. Onun kabinetində, eləcə də mətbəədə dəfələrlə axtarışlar aparıldı. Hərbçilər gələcək kitabın əlyazmasını tapıb məhv etmək istəyirdilər, lakin hər dəfə heç nə ilə qayıdırdılar. Aždar müəllim isə bu əlyazmanı özü ilə aparır, bir gün belə ondan ayrılmırdı. Əjdər müəllimin qətlindən sonra bir çox bakılılar arasında mümkün versiyalar sırasında məhz «Qara yanvar» kitabının nəşrinə görə intiqam alındığı versiyası irəli sürülürdü, çünki bu kitabda Qorbaçov «demokratiyası»nın əsl siması göstərilmişdi.
Bu insanın hesabına xeyirxah işlər çox idi. Xanbabayevın yaradıcı gənclərə münasibəti ümumiyyətlə xüsusi mövzudur. Onun gənc Azərbaycan yazıçılarla çox isti münasibətləri var idi. O, bütün sağ qalan ədiblərin doğum tarixlərini xatırlayır və bu və ya digər kitabın çıxmasını həmin günə təsadüf etdirməyə çalışırdı. O, tanış və tanış olmayan insanlara hədiyyələr verməyi sevirdi.
Əjdər Xanbabayevın ölümündən sonra onun şəxsi arxivində çoxlu şeirlər tapıldı. Onların müəllifi Əjdər müəllimin özü idi. Heç kim – nə qohumları, nə də dostları onun şeir yazdığını bilmirdi. O, imkanları olmasına baxmayaraq, öz şeirlər toplusunu nəşr etdirmək fikrinə belə yol vermirdi… Əjdər Xanbabayev qısa ömür sürdü, lakin həyatının əsas vəzifəsini sona qədər yerinə yetirdi».
Əjdər Xanbabayevın qətli ilə bağlı məhkəmə prosesindən sonra Elmira Axundova cinayət işinin altı cildi ilə tanış olmaq və bu cinayətin açılmasında bilavasitə iştirak etmiş şəxslərlə söhbət etmək imkanı əldə etdi: «Sonra İsa Nəcəfovla birlikdə cinayət işinin materialları əsasında «Poliqrafistin qətli» kitabını yazdıq. Romanın parçaları mənim təşəbbüsümlə «Ədəbiyyat qəzeti»ndə dərc olunduqdan sonra mərhum Heydər Əliyev mənə dedi: «Sənin əsərinin mənə hücum edən qəzetdə çap olunmasından çox şadam». Hamıya məlum idi ki, Əjdər Xanbabayevı Heydər Əliyevin Bakıya gəlişinə mane olmaq üçün öldürmüşdülər.
Bu əsərdə iki xətt var: biri – cinayət, digəri – siyasi. Burada Heydər Əliyevin Moskva dövrü həyatı, Siyasi Büro üzvləri ilə münasibətləri, istefa səbəbi, qəfil xəstəliyi və s. təsvir olunur. Yeri gəlmişkən, məhz Xanbabayev işi ilə əlaqədar Əliyev həyatında ilk və yeganə dəfə şahid qismində dindirildi. Onun dindirməsi bir neçə saat davam etdi, 15 səhifə təşkil etdi.
Əjdər Xanbabayevı Əliyevi qorxutmaq və onun Bakıya gəlişinin qarşısını almaq üçün öldürmüşdülər. Məhz Xanbabayev 1990-cı ilin iyununda Heydər Əliyevin paytaxta gəlişini hazırlayır və onun respublika Kommunist Partiyasının XXXII qurultayında iştirak etməsində israr edirdi, burada hakimiyyət məsələsi həll olunurdu. Əgər Əliyev həmin qurultayda peyda olsaydı – o, Naxçıvandan deputat seçilmişdi – «köhnə qvardiya» Mütəllibovu deyil, məhz Əliyevi Mərkəzi Komitənin birinci katibi seçə bilərdi. Və onda müasir Azərbaycanın bütün tarixi başqa cür gedərdi».
Azərbaycanın Xalq yazıçısı Çingiz Abdullayevin xatirələrindən:
«Həmişə əqidəsi uğrunda ölməyə hazır olan insanları xüsusilə hörmətlə qarşılayırsan. Öz prinsipləri uğrunda. Belə insanlar çox ola bilməz. Lakin onlar insanlara necə və necə yaşamaq lazım olduğunu göstərən bir növ «mayak» kimidirlər.
Əjdər Xanbabayev da mənim yaddaşımda belə qaldı. O, poliqrafiya sənayemizin, nəşriyyat işimizin tanınmış ağsaqqalı sayılırdı.
Mən Xanbabayevın necə işlədiyini gördüm. Sanki vaxtının az olduğunu hiss edirmiş kimi, demək olar ki, istirahət etmirdi. Xarici nəşriyyatların pavilyonlarına gedir, onlara Azərbaycan müəlliflərinin kitablarını təklif edir, danışıqlar aparırdı. Bu, ədəbiyyatımızın əsl fədaisi və vətənpərvəri idi. Bir neçə aydan sonra isə «Qara yanvar» baş verdi (onu məhz bizim kitabın adı ilə belə adlandıracaqlar), şəhərə qoşunlar daxil oldu, yüzlərlə adam öldürüldü və yaralandı.
Bakı hadisələri haqqında bütün məlumatlar mərkəzdən dozalanmış şəkildə verilirdi. Ədalət naminə deyim ki, indi də dünyada çoxları o vaxt nə baş verdiyini tam başa düşmür. Lakin bu məlumatı dünya ictimaiyyətinə hansısa yolla çatdırmaq lazım idi. Həyatın belə anlarında başa düşürsən ki, kim əsl vətənpərvərdir, kim isə sadəcə demaqoq və boşboğazdır. Aždar müəllim kitabı mətbəədə gizlicə çap edir və nüsxələri öz maşını ilə aparırdı, məhz nəyə risk etdiyini yaxşı başa düşərək.
Şəhərdə komendant saatı tətbiq edilmişdi, bütün mətbəələr xüsusi nəzarət altında idi. Lakin «əlyazmaları yanmır». Kitab iki yarım günə hazır oldu. Və onu Moskvaya apardılar, SSRİ Ali Sovetinin bütün rəhbərlərinə təqdim etdilər.
Məhz o vaxt ümummilli liderimiz Heydər Əliyev Azərbaycan nümayəndəliyinə gəldi və qəti etirazını bildirdi. Oğlu ilə birlikdə gəldi, məhz nəyə risk etdiyini yaxşı başa düşərək.
Bu, artıq o vaxtkı İttifaq rəhbərliyinə çağırış idi. Bunu Moskvada da yaxşı başa düşdülər. Belə bir insandan qorxmaq lazım idi, çünki Azərbaycanda onun milyonlarla tərəfdarı yaşayırdı. Onların arasında Aždar Xanbabayev da var idi. Vurğulamaq vacibdir ki, o, xüsusi vəzifələr tutmurdu və heç vaxt heç bir «yemlik» yanında olmamışdı. Bu sözə görə üzr istəyirəm. Elə insanlar var ki, həyatlarını öz xalqını talan etməyə və qarət etməyə həsr edirlər. Elə insanlar da var ki, öz xalqı üçün nəsə etməyə hazırdırlar, əmindirlər ki, məhz bu onların həyatının əsas məqsədidir. Məhz onlar minnətdar xalq yaddaşında qalırlar.
Aždar müəllim Heydər Əliyevə münasibətini gizlətmirdi. O, əmin idi ki, məhz belə bir insan bizi yaxınlaşan fəlakətdən xilas edə bilər. Xanbabayev nə baxışlarını, nə də prinsiplərini gizlətmirdi. O, açıq-aşkar Moskvaya zəng edir, fikrini açıq deyirdi. Və 30 may 1990-cı ildə öldürüldü. Onun ölümü hamını sarsıtdı. Lakin ümumi qorxu, qeyri-müəyyənlik, nifaq, parçalanma atmosferində çoxları susdu. Baxmayaraq ki, artıq o vaxt hamı başa düşürdü ki, Əjdər Xanbabayev niyə öldürülüb.
Biz bu insanı xatırlayırıq, onu xeyirxah sözlə yad edirik, onun xalq qarşısındakı xidmətlərindən danışırıq.
Nur içində yatsın!»
Bu ilin avqustunda Əjdər Xanbabayev 95 yaşını tamamlayacaqdı. Onilliklər keçsə də, onun adı müasirlərinin yaddaşında xüsusi yer tutmağa davam edir. Çoxları üçün o, istedadlı nəşriyyat işinin təşkilatçısı, möhkəm prinsiplərə malik insan və əsl Azərbaycan vətənpərvəri olaraq qaldı.
Öz ailəsi üçün o, ilk növbədə qayğıkeş ər və sevən ata, həyatı kitab və mədəniyyətə xidmətlə qırılmaz şəkildə bağlı olan insan idi.
Atası, onun işi və 30 may 1990-cı il faciəsindən əvvəlki hadisələr barədə 1news.az-a verdiyi müsahibədə qızı Afət xanım Xanbabayeva xatırlayır.
«Mənim üçün, əlbəttə, bu barədə danışmaq çox ağırdır… 30 may 1990-cı il mənim həyatımın ən ağır günü oldu. Bütün ailəmizin həyatında.
Ata 28 yaşından respublikanın ən böyük nəşriyyatlarına rəhbərlik edirdi. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının nəşriyyatında başladı, sonra «Azərnəşr» və «Yazıçı» nəşriyyatı oldu. O, ən geniş mənada poliqrafist idi. Kitab nəşri onun həyatının işi və mənası idi.
Ata 1931-ci ildə Ordubadda anadan olub. Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) şərq fakültəsini bitirib, Stalin təqaüdçüsü olub.
Onu çoxları tanıyır və sevirdi. O, Azərbaycan ziyalıları arasında böyük hörmətə malik idi, çox maraqlı söhbət yoldaşı idi. Təkcə onun varlığı ətrafda isti və mənəvi rahatlıq atmosferi yaradırdı.
Evimizdə müasirlərinin kitablarını müəllif imzası olmadan tapmaq çətindir. Məhz ata Azərbaycan dilində Müqəddəs Quranın nəşr edilməsinin təşəbbüskarı oldu. O, şəxsən Moskvaya getdi və Quranın Azərbaycan dilində də nəşr olunmasına nail oldu.
20 Yanvar faciəsindən sonra ata ölkədə baş verənləri çox ağır yaşadı. O, «Qara yanvar» kitabını ən qısa müddətdə hazırlayıb buraxan dörd nəfərdən biri idi.
Həmin vaxt o, Heydər Əliyevin Azərbaycana gəlişini hazırlamaq işinə möhkəm əqidə ilə qoşuldu.
1990-cı ildə Heydər Əliyevi açıq şəkildə dəstəkləmək həqiqətən cəsarətli addım idi. Bu, çox ağır dövr idi. Ata və daha bir neçə vətənpərvər böyük çətinliklə Heydər Əliyevin gəlişinin baş tutmasına nail oldular. Və bu gəlişin qarşısını almaq üçün 30 may 1990-cı ildə ata öldürüldü… Bütün bunlar belə oldu».
***
Əjdər Xanbabayev kitabın sadəcə peşə deyil, əsl çağırış olduğu həyat yaşadı. O, özündən sonra yalnız onlarla böyük nəşriyyat layihəsi deyil, axıra qədər əqidəsinə, işinə və ölkəsinə sadiq qalmış insan haqqında xatirə də qoydu.
Bu gün, onun faciəvi ölümündən 36 il keçəndən sonra, onun haqqında hörmət və minnətdarlıqla danışırlar. Deməli, onun xatirəsi hələ də canlıdır.
1news.az-ın Siyasi şöbəsi
