Azərbaycan və SAT üzrə “qara siyahı” iddiaları: bütöv bir ölkənin imicinə zərbə vuran kimlərdir?
Azərbaycanın sosial şəbəkə seqmentində və valideyn icmalarında son günlər aktiv şəkildə belə bir məlumat yayılır ki, guya Azərbaycan SAT imtahanı nəticələrinin xarici universitetlər tərəfindən qəbul edilmədiyi ölkələrin qeyri-rəsmi “qara siyahısı”na daxil edilib.
Bu cür məlumatlar abituriyentlər və onların ailələri arasında ciddi narahatlıq yaradıb. Çünki bir çox gənc üçün məhz SAT imtahanı xarici ali məktəblərə qəbulun əsas və həlledici alətlərindən biri olaraq qalır.
Qeyd edək ki, SAT (Scholastic Assessment Test) dünyanın aparıcı universitetləri tərəfindən qəbul zamanı nəzərə alınan beynəlxalq standartlaşdırılmış imtahandır.
Məsələnin aktuallığını nəzərə alaraq, 1news.az redaksiyası vəziyyəti araşdırmaq və aydınlıq gətirmək məqsədilə sahə üzrə mütəxəssislərə və təhsil qurumlarına müraciət edib.
Xaricdə təhsil üzrə ekspert, BEIC şirkətinin rəhbəri Günay Məsimovanın sözlərinə görə, sözügedən problem birdən-birə yaranmayıb və beynəlxalq təşkilatların və ya universitetlərin son qərarlarının nəticəsi deyil. Bu, illər ərzində formalaşmış və bu gün artıq açıq şəkildə hiss olunan sistemli etimad böhranıdır. “Hazırda bir sıra xarici universitetlər qeyri-rəsmi şəkildə Azərbaycanı SAT nəticələrinin qiymətləndirilməsi zamanı yüksək riskli ölkələr siyahısına daxil ediblər. Rəsmi olaraq elan edilmiş ‘qara siyahı’dan söhbət getmir. Lakin praktikada bir çox ali məktəb ya azərbaycanlı abituriyentlərin SAT nəticələrini əlavə yoxlama olmadan qəbul etmir, ya da təkrar imtahan, daxili test, yaxud "double check" – yəni akademik bacarıqların dərin qiymətləndirilməsini tələb edir. Bəzi hallarda isə imtinanın səbəbi kimi birbaşa ölkə faktoru və təqdim olunan nəticələrə etimadsızlıq göstərilir”, – deyə G.Məsimova bildirib. Ekspertin sözlərinə görə, vəziyyətin əsas səbəbi son bir neçə il ərzində SAT nəticələrinin sistemli şəkildə saxtalaşdırılması və ya süni şəkildə şişirdilməsi ilə məşğul olan ayrı-ayrı özəl strukturların fəaliyyətidir. Özlərini xaricdə təhsil üzrə hazırlıq və məsləhət mərkəzi kimi təqdim edən bu qurumların əsas məqsədi təhsil deyil, kommersiya qazancı olub.
Nəticədə xarici universitetlərə 1500 və daha yüksək SAT balı olan abituriyentlər müraciət edib. Universitetlər bu bal qarşılığında yüksək akademik hazırlıq, analitik düşüncə və ingilis dili səviyyəsi gözləsələr də, praktikada bir çox tələbə hətta baza biliklərini belə nümayiş etdirə bilməyib.
“Bu uyğunsuzluqlar qısa müddətdə üzə çıxdı və nəticədə etimad ayrı-ayrı şəxslərə və ya mərkəzlərə deyil, bütövlükdə ölkəyə qarşı itirildi. Reputasiya itkisi konkret qayda pozanların deyil, bütün azərbaycanlı abituriyentlərin üzərinə düşdü”, – deyə ekspert vurğulayıb.
Məsələ xüsusilə öz gücü ilə hazırlaşan, imtahanı dürüst şəkildə verən və real, obyektiv nəticələr əldə edən abituriyentlər üçün son dərəcə ağrılı və ədalətsizdir. Bu gün məhz bu kateqoriyaya aid olan gənclər formal tələblərə cavab versələr belə, getdikcə daha çox imtina ilə üzləşirlər.
G.Məsimovanın sözlərinə görə, bəzi universitetlər imtina məktublarında açıq şəkildə bildirirlər ki, səbəb abituriyentin şəxsi akademik profili deyil, Azərbaycanın SAT nəticələrinə olan ümumi etimadsızlıqdır.
Məsələn, Mərkəzi Avropanın aparıcı və reytinqli ali məktəblərindən biri olan Charles University (kompüter elmləri fakültəsi) rəsmi qəbul şərtlərində açıq şəkildə qeyd edir ki, Azərbaycanda əldə olunmuş SAT nəticələri nəzərə alınmır. Bu tələblərdə Azərbaycan faktiki olaraq SAT üzrə standart seçimdən kənarda saxlanılan yeganə ölkə kimi göstərilir.
“Vəziyyəti bu həddə çatdıran şəxslər və təşkilatların əksəriyyəti əslində təhsillə birbaşa bağlı deyillər. Onlar sosial şəbəkələrdə kütləvi ‘uğur hekayələri’ və guya zəmanətli qəbul görüntüsü yaradaraq valideyn və abituriyentlərdə reallıqdan uzaq gözləntilər formalaşdırırlar. ‘Ağlasığmaz’ balların reklamı nəticəsində isə real və dürüst nəticə göstərən tələbələr kölgədə qalır və haqlı olduqları imkanları itirirlər”, – deyə ekspert əlavə edib.
Bununla yanaşı, 1news.az redaksiyası Dövlət İmtahan Mərkəzinə (DİM) də rəsmi sorğu ünvanlayıb.
DİM-dən bildirilib:
“SAT imtahanlarının Dövlət İmtahan Mərkəzində keçirilməsi müəyyən olunmuş qrafikə uyğun olaraq davam etdirilir. 2026-cı ilin birinci yarısı üçün imtahan tarixləri də artıq elan olunub. İmtahanlar 14 mart, 2 may və 6 iyun tarixlərində təşkil ediləcək.”
Beləliklə, institusional səviyyədə ölkə daxilində SAT imtahanlarının təşkili ilə bağlı hər hansı dəyişiklik qeydə alınmayıb.
Lakin qeyd edildiyi kimi, imtahanın keçirilməsi faktı onun nəticələrinin xarici universitetlər tərəfindən avtomatik tanınması demək deyil.
Daha geniş mənzərə əldə etmək üçün redaksiya bir sıra özəl təhsil mərkəzləri ilə də əlaqə saxlayıb. Xaricdə təhsil və beynəlxalq imtahanlara hazırlıq üzrə ixtisaslaşan Glodemia mərkəzində bildirilib ki, Azərbaycanın hər hansı “qara siyahı”ya salınması və ya universitetlərin SAT nəticələrindən imtinası ilə bağlı rəsmi məlumatları yoxdur.
Oxşar mövqe Star təhsil mərkəzi tərəfindən də səsləndirilib. Mərkəzin nümayəndələrinin sözlərinə görə, nə əməkdaşlar, nə də tələbələr bu məzmunda rəsmi bildiriş almayıblar.
Bununla belə, rəsmi açıqlamaların olmaması artıq mövcud olan real imtina halları faktını inkar etmir.
Bu səbəbdən 1news.az redaksiyası SAT imtahanının rəsmi təşkilatçısı olan və testin keçirilməsi, nəticələrin emalı və universitetlərlə tanınma məsələlərinə cavabdeh College Board qurumuna da sorğu göndərib. Cavab gözlənilir.
Redaksiyadan
Yaranmış vəziyyət ədalət və məsuliyyət baxımından ciddi suallar doğurur. Faktiki olaraq fırıldaqçılıq və akademik nəticələrin manipulyasiyası ilə məşğul olan məhdud sayda şəxsin fəaliyyəti səbəbindən minlərlə vicdanlı tələbənin və bütövlükdə ölkənin təhsil imicinin zərər görməsi qəbuledilməzdir.
Burada söhbət təkcə ayrı-ayrı abituriyentlərin taleyindən deyil, Azərbaycanın qlobal akademik mühitdə etibarından gedir. Bu cür proseslər uzunmüddətli və ağır nəticələrə səbəb olur.
Mövcud şəraitdə ictimai diqqət və açıq müzakirə bu cür halların normaya çevrilməməsi üçün əsas şərtdir. Akademik nəticələrə etimad məsələsi, əslində, ölkəyə və onun vətəndaşlarına etimad məsələsidir və bu, bütün səviyyələrdə sistemli yanaşma tələb edir.
Xüsusilə vacibdir ki, aidiyyəti qurumlar baş verənlərə prinsipial və vaxtında reaksiya versin. İmtahan nəticələrinin saxtalaşdırılması ilə məşğul olan təşkilat və şəxslərin ifşa edilməsi və cəzalandırılması azərbaycanlı abituriyentlərə beynəlxalq arenada etimadın bərpası üçün əsas şərtdir.
Təsadüfi deyil ki, bu problem yaxın zamanda imtahan sahəsində baş vermiş səs-küylü cinayət işi fonunda daha da kəskinləşir.
Xatırladaq ki, tanınmış təhsil eksperti Kamran Əsədov yaxın vaxtlarda abituriyentlərə texniki vasitələrdən istifadə etməklə qeyri-qanuni yardım göstərməkdə ittiham olunaraq cinayət məsuliyyətinə cəlb edilib. DİM-in təşəbbüsü və hüquq-mühafizə orqanlarının iştirakı ilə aparılan araşdırma genişmiqyaslı sui-istifadə hallarını üzə çıxarıb və məsələ məhkəmə müstəvisinə çıxarılıb.
Belə hallara görə məsuliyyət qaçılmaz olmadığı müddətdə, azərbaycanlı tələbələr bilik çatışmazlığına görə deyil, başqalarının tamahı nəticəsində yaranmış reputasiya zədəsinə görə xaricdə imtinalarla üzləşməkdə davam edəcəklər.
Müəllif: Cəmilə Sücədinova
