“Bank Melli Iran”-ın qəribə hekayəsi: Bakının ən qeyri-adi maliyyə qurumunun hesabatının içində nələr var?
“Bank Melli Iran”ın Bakı filialı kredit fəaliyyəti tam dayanmış halda rekord mənfəət açıqlayır —bu tənzimləyici məhdudiyyətlərin və passiv gəlir modelinin bir maraqlı nümunəsidir.
1news.az xəbər verir ki, 2024-cü ildə “Bank Melli Iran”ın Bakı filialı son illərin ən yaxşı maliyyə nəticələrini açıqladı: xalis mənfəət 7,55 milyon manat təşkil edərək əvvəlki ilin göstəricisini demək olar ki, iki dəfə üstələdi.
Ənənəvi meyarlara görə qurum çiçəklənir. Lakin hesabatların ətraflı təhlili qəribə bir anomaliyanı üzə çıxarır: qarşımızda kommersiya bankçılığı ilə faktiki olaraq məşğul olmağı dayandırmış kommersiya bankı var.
Kreditləşmənin çöküşü
Filialın kredit portfeli əsas biznesin kəskin geriləməsindən xəbər verir.
Müştəri kreditləşməsinin həcmi 2022-ci ildəki 9,47 milyon manatdan 2025-ci ilin üçüncü rübünə qədər 2,23 milyon manata düşüb (təxminən 76% azalma). 121,3 milyon manat məbləğində ümumi aktivlər fonunda verilmiş kreditlər balansın 2%-dən azını təşkil edir. Bu nisbətlə «kommersiya bankı» statusu sırf nominal xarakter daşıyır.
Bəs kapital hara axıb?
Nağd pul, banklararası yerləşdirmələr və dövlət qiymətli kağızlarından ibarət bir “qalaya”. 2025-ci il sentyabrın 30-na olan məlumata görə, təxminən 113,2 milyon manat — və ya ümumi aktivlərin 93,3%-i — kredit anderraytinqi, müştəri xidməti və filial infrastrukturu tələb etməyən alətlərə yatırılıb. Əslində bank, bank lisenziyasını saxlamış yüksək etibarlılıqlı sabit gəlirli alətləri əldə edən bir fonda çevrilib.
Gəlirlilik paradoksu
Məhz bu transformasiya mənfəət artımını izah edir. 2024-cü ildə filial 5,58 milyon manat faiz gəliri əldə edib — əsasən qiymətli kağızlardan və digər maliyyə institutlarındakı yerləşdirmələrdən. Qeyd edək ki, faiz xərcləri cəmi 286 manat təşkil edib — min yox, məhz manat.
Filial həmçinin 6,17 milyon manat məbləğində ehtiyatların bərpasından faydalanıb — əvvəllər ehtiyat yaradılmış problemli kreditlər üzrə vəsaitlərin qaytarılmasından. Bu birdəfəlik gəliri çıxsaq, cari fəaliyyətdən əməliyyat mənfəəti təvazökar görünəcək.
Bu, davamlı kommersiya modeli deyil, yaxşı nəticə kimi təqdim edilmiş “ləğvetmə dividendidir”.
Tənzimləyici dondurma
Kreditləşmədən likvidliyin idarə edilməsinə keçid strateji seçim deyil, tənzimləyici zərurət idi. 2023-cü ilin aprelində Azərbaycan Mərkəzi Bankı (AMB) filial üçün əməliyyat məhdudiyyətləri tətbiq edərək yeni hesabların açılması və müştəri bazasının genişləndirilməsi imkanlarını məhdudlaşdırdı. 2024-cü ilin mayında əsas fəaliyyətin dayandırılması müşahidə olundu.
Reanda Azerbaijan tərəfindən hazırlanmış 2024-cü il üzrə audit rəyi gələcək fəaliyyət qabiliyyəti şübhə altında olan qurumlar üçün standart ifadəni — “fəaliyyətin fasiləsizliyi ilə bağlı əhəmiyyətli qeyri-müəyyənlik” istinadını ehtiva edir.
Rəhbərlik məhdudiyyətlərin aradan qaldırılacağına inandıqlarını bildirsə də, auditdən keçmiş maliyyə hesabatları AMB-nin qərarının konkret səbəblərini açıqlamır.
Onillik institusional stress
Mövcud dondurma uzun institusional tarixçənin yalnız son fəslidir. 2014-cü ildə filialın baş ofisinin binası ictimai park tikilməsi üçün Bakı şəhər icra hakimiyyəti tərəfindən söküldü. Bank sökülmüş əmlakın öz qiymətləndirməsini — 9,3 milyon manat məbləğində debitor borcunu uçota aldı və məhkəmə yolu ilə kompensasiya almağa çalışdı.
Bakı şəhər icra hakimiyyəti bu qiymətləndirmə ilə razılaşmadı və mübahisə illərlə məhkəmələrdə davam etdi. Beş il ərzində auditorlar bu aktivin düzgün qiymətləndirilmədiyini qeyd etdilər, 2017 və 2018-ci illərdə isə filial onun silinməsindən imtina etdiyinə görə şərtli audit rəyləri aldı. Zərər yalnız 2019-cu ildə bank tərəfindən tanındı.
Maliyyə kövrəkliyi əvvəllər də özünü göstərmişdi. 2016-cı ildə kapital tələb olunan 50 milyon minimum həddə qarşı 21,9 milyon manata düşdükdə filial AMB-nin minimum kapital tələbini pozdu. Növbəti il Tehrandakı ana bank subordinasiya borcunu kapitala çevirərək filialı yenidən kapitallaşdırdı.
Bu gün, son mənfəətinə baxmayaraq, filial hələ də 20,29 milyon manat yığılmış zərər daşıyır. Onun kapital adekvatlığı ana bankdan 17,9 milyon manat məbləğində subordinasiya kreditindən asılı olaraq qalır — nəzəri olaraq geri çağırıla bilən vəsaitlərdir.
Kommersiya boşluğu
Nəticədə yerində donmuş bir qurum qalır. İyirmi iki əməkdaş azalan müştəri bazasına xidmət göstərir. Filial dövlət kağızları üzrə faizlər toplayır, mənfəət yığılır. Lakin yeni kreditlər verilmir, yeni depozitlər cəlb edilmir, yeni işgüzar əlaqələr qurulmur.
Bank işini öyrənən tələbələr üçün Bank Melli Iran-ın Bakı filialı nadir bir keys təqdim edir: bu, əsas funksiyasından imtina etməklə gəlirliliyə nail olmuş bir absurd maliyyə institutudur.
Lakin bu durumun adaptasiya, yoxsa tənəzzül olması bankın 8 Noyabr prospektindəki sakit ofisindən uzaqda qəbul ediləcək qərarlardan asılıdır.
Müəllif: First News Intelligence Unit
Bu təhlil “Bank Melli Iran”ın Bakı filialı tərəfindən təqdim edilmiş auditdən keçmiş MHBS maliyyə hesabatlarına (2016–2024) və 2025-ci il üçün ilkin tənzimləyici hesabatlara əsaslanır.
Yazını başqa dillərlərdə də oxuya bilərsiniz:
