Tsaxkadzorda Azərbaycan–Ermənistan dialoqu : Hansı mesajlar səsləndirildi? - ŞƏRH
13–14 fevral 2026-cı il tarixlərində Ermənistanın Tsaxkadzor şəhərində “Sülh körpüsü” təşəbbüsü çərçivəsində Azərbaycan və Ermənistanın vətəndaş cəmiyyəti institutları, ekspert icması və media nümayəndələrinin iştirakı ilə ikitərəfli dəyirmi masa keçirilib.
Təşəbbüsün əsas heyəti ilə yanaşı, görüşdə hər iki tərəfdən geniş nümayəndə tərkibinin iştirak etməsi platformanın inklüziv və dayanıqlı dialoq mexanizmi kimi formalaşdığını bir daha nümayiş etdirib.
Azərbaycan nümayəndə heyəti Ermənistana quru yolu ilə – delimitasiya və demarkasiya olunmuş sərhəd xəttinin Azərbaycanın Aşağı Əskipara və Ermənistanın Voskepar kəndləri yaxınlığından keçən hissəsindən daxil olub və bütün zəruri prosedurlardan keçib. Bu keçid iştirakçılar tərəfindən etimad quruculuğu baxımından mühüm praktik addım və iki ölkə arasında münasibətlərin mərhələli normallaşmasının real göstəricisi kimi qiymətləndirilib.
Müzakirələrdə əsas diqqət Ermənistan–Azərbaycan münasibətlərinin mövcud mərhələsinə və perspektiv inkişaf istiqamətlərinə, 8 avqust 2025-ci il tarixində Vaşinqton sammitində dəstəklənmiş sülh gündəliyinin icrasına və onun regional əhəmiyyətinə yönəldilib.
İştirakçılar dəyişən regional təhlükəsizlik arxitekturası fonunda formalaşan yeni reallıqlar və sülh prosesinin yaratdığı iqtisadi imkanlar barədə fikir mübadiləsi aparıblar.
Ayrıca sessiyada dialoq iştirakçıları arasında əməkdaşlıq perspektivləri, o cümlədən birgə layihələrin təşviqi, ictimai kommunikasiya strategiyaları və cəmiyyətlərarası qarşılıqlı əlaqə mexanizmləri müzakirə olunub.
Etimadın möhkəmləndirilməsi, ictimai diplomatiyanın gücləndirilməsi və cəmiyyətlər səviyyəsində yaxınlaşmanı təşviq edən praktik tövsiyələrin hazırlanması xüsusi diqqət mərkəzində olub. Eyni zamanda regional təhlükəsizlik, sərhədlər və nəqliyyat bağlantıları ilə bağlı məsələlər ətrafında hər iki tərəfin baxış və gözləntiləri təqdim edilib.
Tədbirin ikinci günündə davamlı sülhün üstünlükləri, eləcə də cəmiyyətlərarası əlaqələrin qurulmasının potensial sosial-iqtisadi dividendləri nəzərdən keçirilib. Hər iki ölkədə ictimai gözləntilər və sülh prosesinin vətəndaşlar üçün real və hiss olunan nəticələr verməsinin yolları müzakirə mövzusu olub.
Proqram çərçivəsində iştirakçılar Ermənistanın yüksək vəzifəli rəsmiləri ilə, o cümlədən Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryan və xarici işlər nazirinin müavini Vaan Kostanyanla görüşüblər. Görüşlər zamanı vətəndaş cəmiyyətlərinin sülh gündəliyinin təşviqində rolu və ictimai təşəbbüslərin rəsmi diplomatik səyləri necə tamamladığı barədə ətraflı fikir mübadiləsi aparılıb.
Keçirilən müzakirələrin ümumi nəticələri, açıq və predmetli dialoqun qurulub-qurulmadığı, eləcə də sərhədin hər iki tərəfində cəmiyyətlərin sülh, təhlükəsizlik və iqtisadi əməkdaşlıqla bağlı gözləntilərinin nə dərəcədə üst-üstə düşdüyü ilə bağlı suallara görüş iştirakçıları öz mövqelərini açıqlayıblar.
1news.az görüş iştirakçılarından bəzilərinin fikirlərini öyrənməyə çalışıb.
Aytən Qəhrəman – Bakı Beynəlxalq Multikulturalizm Mərkəzinin müşaviri:
– Dialoq işgüzar və, şübhəsiz ki, konstruktiv xarakter daşıyırdı. Müzakirələr həm tematik sessiyalar çərçivəsində, həm də konkret məsələlər üzrə dərin və predmetli fikir mübadiləsi formatında aparılırdı.
Eyni zamanda, müzakirələr yalnız sessiyalarda vətəndaş cəmiyyətlərinin nümayəndələrinin çıxış etdiyi mövzularla məhdudlaşmırdı. Dialoq zamanı əlavə bəyanatlar və yanaşmalar da səsləndirilir, onlara dərhal canlı və məzmunlu reaksiyalar verilirdi.
Qeyd etmək istəyirəm ki, bütün çıxış və replikalar son dərəcə predmetli və konstruktiv xarakter daşıyırdı. Mənim fikrimcə, bu, sülh gündəliyinin irəlilədilməsi baxımından müsbət siqnal və mühüm amildir. Prinsipial məqam ondan ibarət idi ki, dialoq deklarativ xarakter daşımırdı: söhbət formal bəyanatlardan deyil, hər iki tərəfi real şəkildə narahat edən məsələlərin addım-addım müzakirə edildiyi ciddi iş prosesindən gedirdi.
Ümumilikdə regionda təxminən 35 saat olduq və bu müddətin əhəmiyyətli hissəsini – hər gün 8–10 saatını – hər iki tərəfi düşündürən vacib məsələlərin intensiv müzakirəsinə həsr etdik.
Yeni regional arxitekturanın formalaşdırılmasında əməkdaşlığımız xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Söhbət siyasi, iqtisadi və humanitar əlaqələrin mərhələli şəkildə, addım-addım kompleks və dayanıqlı sistem kimi qurulmasından gedir. Mənim qənaətimcə, məhz belə ardıcıl və çoxqatlı yanaşma uzunmüddətli və dayanıqlı sülh üçün möhkəm zəmin yaradır.
Bununla paralel olaraq, qarşılıqlı inamsızlığın səviyyəsinin azaldılması və Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sülh üçün dayanıqlı əsasın formalaşdırılması vacibdir. Yeni regional qarşılıqlı fəaliyyət sisteminin qurulması hazırda birinci trek (Track 1) çərçivəsində inkişaf edən Azərbaycan–Ermənistan sülh prosesinin nəticələrinin institusional şəkildə möhkəmləndirilməsinə imkan verə bilər.
Məhz bu baxımdan keçirilən görüş xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı.
Vətəndaş cəmiyyətinin roluna gəldikdə isə, o, qarşıdurma ritorikasının səviyyəsinə təsir göstərmək potensialına malikdir.
Bundan əlavə, vətəndaş cəmiyyəti ictimai müzakirələrin dilini yumşalda, keçmiş və mövcud münaqişənin daha mürəkkəb, balanslı və daha az konfliktli şərhini təşviq edə bilər. Bununla da sülh üçün daha dayanıqlı ictimai mühitin formalaşmasına töhfə vermiş olur.
Şübhəsiz ki, vətəndaş cəmiyyəti heç bir halda dövlətlərarası sülh prosesini, real siyasi və diplomatik danışıqları əvəz edə bilməz və etməməlidir. Lakin o, qarşıdurma ritorikasının səviyyəsini əhəmiyyətli dərəcədə azalda, humanitar dialoq formatlarını dəstəkləyə bilər – 13–14 fevral görüşlərində də məhz bu baş verdi.
Söhbət simvolik tədbirdən və ya deklarativ aksiyadan deyil, vətəndaş cəmiyyətinin fəal və məsuliyyətli mövqe sərgilədiyi tamhüquqlu humanitar dialoqdan gedirdi. Bu kontekstdə vətəndaş cəmiyyəti sülh prosesinin mühüm tamamlayıcı amili kimi çıxış edir, düşmənçilik səviyyəsinin azalmasına və daha dayanıqlı etimad mühitinin formalaşmasına xidmət edir.
Beləliklə, əgər birinci trek (Track 1) rəsmi bəyanatları formalaşdırır, gündəliyi müəyyənləşdirir və dövlətlərarası sülh prosesinin inkişaf etdiyi yol xəritəsini hazırlayırsa, vətəndaş cəmiyyəti şərti olaraq “bir yarımıncı trek”də (Track 1.5) yer alır. Məhz bu platformada sülh gündəliyi əlavə impuls və praktik məzmun qazanır, dövlət səviyyəsində əldə olunmuş razılaşmalara istinad edərək daha geniş ictimai dayaqlarla möhkəmlənir.
Fuad Abdullayev – Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili Mərkəzinin aparıcı mütəxəssisi:
– İlk növbədə qeyd etmək istəyirəm ki, Ermənistana bu səfər mənim üçün sadəcə növbəti işgüzar ezamiyyət deyil, həm də dərin şəxsi məna daşıyan və bir çox baxımdan dönüş nöqtəsi olan bir təcrübə oldu. Mən 2025-ci ilin sonunda, təşəbbüsün görüşlərindən birinin Bakıda keçirildiyi vaxtdan etibarən “Sülh körpüsü” təşəbbüsünün daimi iştirakçısına çevrildim. Buna görə də qrupumuzun Ermənistana ilk səfərində iştirak etməmişdim.
Belə formatda ilk səfər hər zaman asan olmur – bu, həm ciddi sınaq, həm də deyilən hər sözə görə ölçülüb-biçilmiş yanaşma və kollektiv məsuliyyət tələb edən xüsusi məsuliyyətdir.
Bu səfərin, yəqin ki, ən rəmzi və əlamətdar məqamı sərhədin faktiki olaraq keçilməsi oldu. Azərbaycan nümayəndə heyəti Ermənistana quru yolu ilə – delimitasiya və demarkasiya olunmuş sərhəd hissəsindən, Azərbaycanın Aşağı Əskipara və Ermənistanın Voskepar kəndləri yaxınlığından keçərək, bütün zəruri prosedurlardan sonra daxil oldu. Bu məqam səfərə yalnız praktik deyil, həm də güclü simvolik məna qazandırdı.
Mən bunu sülh gündəliyinin real nailiyyəti adlandırardım. Çünki həmin yolu piyada keçərkən baş verənləri fərqli şəkildə dərk edirsən – sanki buzların necə əriməyə başladığını fiziki olaraq hiss edirsən. Belə anlarda sülh gündəliyi kağız üzərində yazılmış tezislər toplusu olmaqdan çıxır, yaşanmış və hiss olunan real təcrübəyə çevrilir.
Xatırlatmaq istərdim ki, bu dəfə “Sülh körpüsü” təşəbbüsünün on daimi iştirakçısına vətəndaş cəmiyyətinin digər nümayəndələri, ekspertlər və media təmsilçiləri də qoşulmuşdu. Bundan əlavə, əvvəlki görüşlərdən fərqli olaraq, bu dəfə müzakirələr Yerevanda deyil, Tsaxkadzor şəhərində keçirildi ki, bu da dialoqa fərqli format və ab-hava verdi.
Konfrans zamanı iştirakçılar həm rus, həm də ingilis dillərində ünsiyyət qururdular və söhbət son dərəcə açıq, birbaşa və səmimi idi. Kəskin məqamları yumşaltmağa və ya çətin mövzulardan yayınmağa çalışmadıq. Gündəliyə məhz cəmiyyətlərimizi real şəkildə narahat edən, sülhə aparan yolda mövcud olan konkret maneələr daxil edilmişdi.
Müzakirələr göstərdi ki, əsas məsələlərdə sərhədin hər iki tərəfində insanların gözləntiləri böyük ölçüdə üst-üstə düşür: hər kəsə sülh və yalnız dayanıqlı sabitlik şəraitində mümkün olan dividendlər lazımdır. Söhbət ilk növbədə iqtisadi qarşılıqlı fəaliyyət və xalqlarımız üçün təhlükəsizlikdən gedir.
Bundan əlavə, qeyd etmək istərdim ki, bütün səfər çox sıx və intensiv iş rejimində keçdi ki, bu da dialoqa əlavə dinamika və praktik yönümlülük verdi.
Topçubaşov adına Bakı Analitik Mərkəzinin həmtəsisçisi və direktoru Rusif Hüseynov:
– Ümumilikdə görüş konstruktiv və qarşılıqlı hörmətə əsaslanan atmosferdə keçdi. Elə ilk mərhələdə tərəflər ortaq yanaşma ortaya qoydular: ziddiyyətli və kəskin mövzular ətrafında ilişib qalmaq əvəzinə, diqqəti gələcəyə yönəlmiş və qarşılıqlı fayda verə biləcək məsələlərə cəmləmək. Təbii ki, bu, bütün məqamlar üzrə mövqelərin tam üst-üstə düşməsi demək deyildi. Ayrı-ayrı fikir ayrılıqları da yarandı, lakin müzakirələr korrekt formatda aparıldı və hər tərəf öz cəmiyyətini narahat edən məsələləri aydın və əsaslandırılmış şəkildə ifadə etmək imkanı qazandı.
Ermənistana məhz delimitasiya olunmuş dövlət sərhədindən keçməklə gəlməyimiz xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Bu, bir tərəfdən normallaşma prosesi və delimitasiya məsələsi kontekstində rəmzi addım idi, digər tərəfdən isə konkret praktik məna kəsb edirdi. Bu addım açıq şəkildə göstərdi ki, artıq hər iki dövlətin vətəndaşları kifayət qədər böyük heyətlə sərhədi sərbəst şəkildə keçə bilirlər və ərazidə zəruri sərhəd-keçid infrastrukturu və prosedurlar formalaşdırılıb. Məhz buna görə kollektivimiz bu məqama xüsusi önəm verdi.
“Sülh körpüsü” təşəbbüsünə gəldikdə isə, hazırkı mərhələdə fəaliyyətimizin zaman çərçivəsi may–iyun aylarınadək olan dövrü əhatə edir. Bu, iyun ayında Ermənistanda keçiriləcək seçkilər və artıq maydan başlayacaq fəal seçki kampaniyası ilə bağlıdır ki, bu da obyektiv olaraq məzmunlu işin aparılmasını çətinləşdirir.
Bu səbəbdən may–iyun aylarınadək daha bir neçə görüş keçirməyi, sülh mesajını hər iki cəmiyyətdə daha geniş auditoriyaya – o cümlədən media, analitik mərkəzlər və ekspert icması vasitəsilə – çatdırmağı, eləcə də imkan daxilində bir sıra birgə layihələrin həyata keçirilməsini planlaşdırırıq.
"Azərbaycan Kənd Qadınları Assosasiyası" İctimai Birliyinin sədri Gülbəniz Qənbərova:
– Əmin oldum ki, regionlarda sülh quruculuğu mərhələsində müharibə və münaqişələrdən zərər çəkmiş insanlar xüsusi rol oynayacaqlar. Övladlarımız üçün təhlükəsiz gələcək istəyən, ailələrinin bütövlüyünü qorumağa çalışan, sərhədyanı ərazilərdə qorxu hissi olmadan torpaqlarını əkib-becərmək arzusunda olan insanlar bu prosesin əsas dayağına çevriləcəklər.
Müharibə bizə sağalmaz yaralar vurdu. Minlərlə şəhid, qazi və hərbi qulluqçu tarixi Qələbəni bizə bəxş etdi. Lakin bu, hələ yekun sülh demək deyil. Müharibəni bir dövlət konkret rəqibə qarşı apararaq müəyyən nəticə əldə edə bilər. Sülhyaratma isə daha mürəkkəb, çoxşaxəli və çoxsəviyyəli prosesdir. Heç bir dövlət təkbaşına sülh yarada bilməz – sülh regionumuzun inkişafına və rifahına yönəlmiş ortaq sərmayədir.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev yaxın vaxtlarda “France 24” telekanalına müsahibəsində bildirib: “Ermənistanla sülh əldə olunub, indi biz sülh şəraitində yaşamağı öyrənirik”. “Sülh körpüsü” layihəsi çərçivəsində təşkil olunan səfər bu istiqamətdə atılan növbəti addımdır.
İnanıram ki, bu təşəbbüs qarşılıqlı etimadın möhkəmlənməsinə, peşəkar əməkdaşlığın genişlənməsinə və Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərinin mərhələli şəkildə normallaşmasına mühüm töhfə verəcək.
Sosial Tədqiqatlar Mərkəzinin sektor müdiri İlyas Hüseynov:
Qeyd etmək lazımdır ki, vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələrinin və “Sülh körpüsü” təşəbbüsü iştirakçılarının növbəti səfəri uğurlu və konstruktiv keçib, eyni zamanda aydın şəkildə ifadə olunmuş simvolik məna daşıyıb. İlk dəfə olaraq təşəbbüs iştirakçıları Ermənistanın quru sərhədini keçiblər ki, bu da özlüyündə mühüm tarixi addım kimi qiymətləndirilə bilər.
Bu addım münasibətlərin normallaşması prosesinin real irəliləyişinin, sərhədyanı təhlükəsizliyin möhkəmlənməsinin, eləcə də sərhədin delimitasiya və demarkasiyası üzrə razılaşmaların praktik icrasının əyani təsdiqinə çevrilib. Artıq bu gün biz – sülh prosesinin iştirakçıları olaraq – əldə olunmuş razılaşmaların konkret və hiss olunan nəticələrini müşahidə edirik.
Tədbir Tsaxkadzor şəhərində keçirilib və tərəflər 8 avqust 2025-ci il – Azərbaycan ilə Ermənistan arasında sülh sazişinin paraflandığı tarixdən sonra yaranmış vəziyyətlə bağlı geniş spektrli siyasi, iqtisadi və humanitar məsələləri müzakirə ediblər. Qeyd edilməlidir ki, həmin tarixdən sonra başlanmış proseslər kifayət qədər dinamik şəkildə inkişaf edir.
Xüsusilə, qarşılıqlı fəaliyyətin ilk iqtisadi nəticələri artıq qeydə alınıb: iqtisadi əməkdaşlığa start verilib, Azərbaycanın ərazisi vasitəsilə Ermənistana neft məhsulları və taxıl tədarük olunub. Bu, hələ ilkin mərhələ olsa da, qarşılıqlı faydalı münasibətlərin dərinləşdirilməsi potensialını nümayiş etdirən son dərəcə mühüm addımdır.
Müzakirələr zamanı regional infrastruktur layihələrinə, xüsusilə TRIPP marşrutuna ayrıca diqqət ayrılıb. Bu kontekstdə kommunikasiyaların açılması, nəqliyyat arteriyalarının bərpası və logistika infrastrukturunun inkişafı məsələləri nəzərdən keçirilib. Təhlükəsizliyin təmin olunması ilə bağlı məsələlərdə isə hər iki tərəfin vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələri arasında konsolidə olunmuş mövqe və qarşılıqlı anlaşma formalaşıb.
Dialoq çərçivəsində ictimai gözləntilər və sülh prosesinin gedişinə dair müşahidələrlə bağlı həssas məsələlər də müzakirə olunub. Azərbaycan tərəfi öz siyasi gündəliyini tərəfdaşlara korrekt və konstruktiv şəkildə çatdırmağı bacarıb ki, bu da birbaşa fikir mübadiləsinin əhəmiyyətini bir daha təsdiqləyib.
“Sülh körpüsü” təşəbbüsü, şübhəsiz ki, sülh narrativinin təşviqinə və qarşılıqlı etimadın möhkəmlənməsinə effektiv töhfə verir. Sülh mürəkkəb və uzunmüddətli prosesdir; o, münasibətlərin normallaşdırılması, sabitləşdirilməsi və cəmiyyətlər arasında kommunikasiyanın qurulması üçün zaman tələb edir.
Bununla belə, artıq bu gün görünür ki, atılan ilk – mərhələli, lakin ardıcıl – addımlar konkret nəticələr verir. Uzunmüddətli perspektivdə isə bu proses bütün regionun dayanıqlı inkişafı baxımından prinsipial əhəmiyyət daşıyır.
