Bank BTB-nın süqutu: təhlilimiz Mərkəzi Bankın qərarından 7 həftə əvvəl nəticəni necə proqnozlaşdırdı
Martın 6-da Azərbaycan Mərkəzi Bankı Bank BTB-nın yenidən təşkilini və onun bank olmayan kredit təşkilatına (BOKT) çevrilməsini təsdiqlədi.
1news.az xəbər verir ki, tənzimləyicinin rəsmi açıqlamasına görə, qərar bankın öz müraciəti əsasında qəbul edilib. Fiziki və hüquqi şəxslərin depozitləri — kreditlər üzrə tələb hüquqları və müştərilərin digər öhdəlikləri ilə birlikdə — aktivləri baxımından ölkənin ən böyük bankı olan Beynəlxalq Banka (ABB) köçürüləcək.
Xəbər sakitcə gəldi. 19 yanvar 2026-cı il tarixli təhlilimizi oxuyanlar üçün bu sürpriz olmadı.
Yanvarda nə yazmışdıq
“Bank BTB-nın staqnasiyası: “beton” aktivlər və likvidlik problemləri” adlı yeddi həftə əvvəl dərc edilmiş materialda First News Intelligence Unit bankın 2015–2024-cü illər üzrə auditdən keçirilmiş maliyyə hesabatlarının və 2025-ci ilin IV rübünə qədər olan rüblük prudensial hesabatların dərin təhlilini aparmışdı.
Həmin təhlil bankın gələcəyi üçün iki mümkün ssenari ortaya qoydu.
İki ssenari mövcuddur. Birincisində – daha böyük bank BTB-ni əldə edir, miras qalmış kredit portfelini ləğv edir və ya silir.
İkincisində isə uzunmüddətli ipoteka kreditləri tədricən ödənildikcə bank yavaş sürətdə büzüşməyə davam edir; kredit portfeli sabit xərcləri ödəmək üçün çox kiçik hala gəldikdə isə lisenziyasından imtina edir.
Əslində nə baş verdi
Gerçəklik hər iki ssenaridən ibarət bir hibrid oldu — üstəlik, özünəməxsus tənzimləyici xarakterli. Ənənəvi mənada əldəetmə baş vermədi: BTB satın alınmadı. Uzun ipoteka ödəniş dövrünün sonunda lisenziyadan könüllü imtina da olmadı.
Bunun əvəzinə tənzimləyici yenidən təşkil mexanizmini tətbiq etdi — bu, faktiki olaraq ikinci ssenaridəki məntiqin sürətləndirilməsi demək idi: bank tam bank statusunu itirir, öhdəlikləri və kredit portfeli ABB-yə köçürülür, müəssisənin özü isə BOKT kimi azaldılmış formada fəaliyyətini davam etdirir.
Mahiyyət etibarilə bu, Mərkəzi Bankın nəzarəti altında idarə olunan büzüşmədir — təhlilimizin qaçılmaz inkişaf istiqaməti kimi təsvir etdiyi tam da budur.
Proqnoz niyə dəqiq çıxdı
Nəticəmiz insayder məlumatına deyil, bankın və tənzimləyicinin açıq dərc etdiyi məlumatlara söykənirdi. Üç struktur bu nəticəni müəyyənləşdirdi.
Birincisi — kapital buferi idi.
2025-ci ilin IV rübü üzrə Bank BTB, qanunla müəyyənləşdirilmiş 50 milyon manatlıq minimuma qarşı 53,27 milyon manat tənzimləyici kapital haqqında hesabat verdi.
Bufer cəmi 3,27 milyon manat — minimumdan təxminən 6% yuxarı — idi. Biz bunu “ülgüc kəskinliyindəki marja” kimi təsvir edərək qeyd etdik ki, “hər hansı bir böyük korporativ defolt və ya balansda investisiya əmlakının yenidən qiymətləndirilməsini məcbur edən tənzimləyici yoxlama buferi bir gecəyə məhv edə bilər.”
Həmin kövrəklik restrukturizasiyanı məcbur etdi.
İkincisi — likvidlik tələsi idi.
Bank qısamüddətli müştəri depozitləri ilə maliyyələşdirilən, müddəti beş ili keçən kreditlərdə təxminən 216 milyon manat saxlayırdı. Müddəti bir ildən az olan öhdəliklər üzrə kumulyativ likvidlik boşluğu mənfi 123 milyon manata çatmışdı. Bu, müvəqqəti çətinlik keçirən bank deyildi. Bu, struktur baxımından sağlam olmayan maliyyələşdirmə modeli idi.
Üçüncüsü — maliyyələşdirmənin dəyəri idi.
Bank ümumi faiz gəlirinin 58–60%-nı depozitlər üzrə xidmətə yönəldirdi — bu nüfuzu zədələnmiş, siyasi baxımdan toksik bir müəssisəyə vəsait cəlb etmək üçün məcburi risk premiyası idi. Belə bir xərc strukturu çərçivəsində rentabelliyə nail olmaq praktiki olaraq mümkünsüz idi.
Mehdiyev dəyişəni: son fəsil
Yanvar materialında biz bankın maliyyə trayektoriyası ilə 1995-ci ildən 2019-cu ilin oktyabrına qədər Prezident Administrasiyasına rəhbərlik etmiş Ramiz Mehdiyevin siyasi karyerası arasındakı korrelyasiyanı nümayiş etdik.
Onun gəlini və qohumları bankın 94%-ni nəzarətdə saxlayırdı. Mehdiyevin 2019-cu ilin oktyabrında vəzifədən ayrılmasından bir neçə ay sonra bank zərərli banka çevrilməyə başladı.
BOKT-a yenidən təşkil həmin fəsli bağlayır. Görünür Bank BTB-nın əsas əməliyyat aktivi həmin şəxsin inzibati resursu idi, və istefasından 6 il 5 ay sonra bu müəssisə tam hüquqlu bank institutu kimi mövcudluğuna son qoyur.
Metodoloji qeyd
Bu hal FNIU-nun analitik yanaşmasını əyaniləşdirir. Mərkəzi Bankda mənbələrimiz yoxdur. Tənzimləyicidən hər hansı xüsisi məlumat da almamışıq. Alətlər dəstimiz açıq maliyyə hesabatları, prudensial məlumatlar və forenzik təhlildən ibarətdir.
Bank BTB Azərbaycan bank sisteminin aktivlərində cüzi bir pay təşkil edirdi. Buna baxmayaraq, onun hekayəsi çox maraqlıdır. Bu hekayə “inzibati resurs”un maliyyə göstəricilərinə necə təsir edə biləcəyini və onun yox olmasının (tənzimləyicinin rəsmi qərarından belə öncə) hesabatlarda necə üzə çıxacağını aydın göstərir.
Real rəqəmlər həmişə həqiqəti açıqlayır.
Müəllif: First News Intelligence Unit
First News Intelligence Unit (FNIU) — Azərbaycanın maliyyə sektoru və iqtisadiyyatı üzrə tədqiqatlara ixtisaslaşmış 1news.az-ın analitik bölməsidir.
Mövzu üzrə oxuyun:
Bank BTB-nin staqnasiyası: “beton” aktivlər və likvidlik problemləri
Yazını başqa dillərlərdə də oxuya bilərsiniz:
Падение банка BTB: как наш анализ предсказал исход за 7 недель до решения Центробанка АР
