FIFA sazişinin uğursuzluğu varlı Avropa ilə inkişaf etməkdə olan ölkələr arasındakı parçalanmanı üzə çıxardı
Səkkiz gün ərzində dünya futbolu gizli şəkildə hazırlanmış 20 milyard dollarlıq sazişdən, The Times-a sızmadan, 55 Avropa federasiyasının boykot təhdidindən, layihənin geri götürülməsindən və üzrxahlıqdan keçdi.
Həftənin yekunu gözləniləndən fərqli oldu: Canni İnfantino nəinki vəzifəsini qorudu, hətta dörd konfederasiyanın federasiyalarından — o cümlədən rəhbər orqanları onu tənqid edən iki konfederasiyadan — açıq dəstək aldı. Mübahisə isə bir funksionerin taleyi çərçivəsindən kənara çıxdı: söhbət dünya futbolunun haqqını kimin ödədiyindən və onun gələcəyini həll etmək hüququnun kimə məxsus olduğundan gedir.
Səkkiz gün və üç imza
Bərpanın xronologiyası bir soyaddan — FIFA-nın baş katibi Mattias Qrafströmun soyadından mükəmməl oxunur.
Bazar ertəsi o, FIFA əməkdaşlarına daxili qeyd göndərir və baş verənləri «kədərli və qınağa layiq hadisələr silsiləsi» adlandırır — bu ifadəni mətbuat prezidentdən uzaqlaşma kimi oxudu.
Çərşənbə günü onun imzası İnfantino ilə birgə FIFA Şurasına və 211 assosiasiyaya ünvanlanmış məktubun altında dayanır: səhvlərə görə üzrxahlıq, onları təkrarlamamaq öhdəliyi və ayrıca sətir — baş katib və iştirak edən idarə heyəti üzvləri «FIFA prezidentinə tam dəstəklərini təsdiqləyirlər».
Ardınca FIFA bəyan edir ki, «bundan sonra öz vicdanlılığına, düzgün idarəçiliyinə və lazımi prosedura qarşı heç bir hücuma dözməyəcək və öz adını və nüfuzunu qorumaq üçün bütün zəruri tədbirləri görəcək».
Cəmi bir neçə gün ərzində müdafiədən əks-hücuma.
Üzrxahlığın formulu hüquqi baxımdan diqqətlə qurulub. FIFA etiraf edir ki, «proses başqa cür aparılmalı idi» və eyni zamanda qeyd edir: «səhvlərə yol verilsə də, edilən hər şey FIFA-nın normativ bazasına tam uyğun şəkildə edilib». Qaydaların pozulduğunu etiraf etmədən proseduraya görə üzrxahlıq. Nəzərə alsaq ki, UEFA-nın hüquqşünasları artıq FFE üzrə bütün sənədlərin saxlanılmasını tələb ediblər, konfederasiyanın özü isə «məhkəmə iddiasını, arbitrajı və/və ya tənzimləyici orqanlara şikayətləri fəal şəkildə nəzərdən keçirir», belə bir ifadə təsadüfi qeyd deyil, hazırlanmış hüquqi mövqedir.
Nə təklif olunurdu
FIFA Forward Enterprise FIFA-nın kommersiya hüquqlarını və turnirlərin operativ keçirilməsini dəyəri 20 milyard dollar olan ayrıca şirkətdə birləşdirməli idi. Onun kapitalının 20 faizədək hissəsini — 4,2 milyard dollaradək — Coş Kuşnerin təsis etdiyi Thrive Eternal-ın başçılıq etdiyi xarici investorlara satmaq planlaşdırılırdı. Əldə olunan vəsait assosiasiyalara yönəldilirdi: FIFA Forward proqramı üzrə ödənişlər dördillik dövr üçün 8 milyon dollardan 20 milyona qalxırdı, üstəgəl infrastruktur üçün birdəfəlik 20 milyon. Cəmi hər federasiyaya 40 milyona qədər.
Prinsipial məqam: pul kiminsə cibindən deyil, FIFA-nın öz gələcək gəlirlərindəki payın satışından gəlirdi. Avropa federasiyalarına da hamıya təklif olunan həmin 40 milyon təklif edilirdi. Sxemdə varlılardan kasıblara yenidən bölüşdürmə yox idi — gələcək gəlirlər müqabilində kapitalın cəlb edilməsi və investora azlıq payının müddətsiz güzəşti var idi. Futbolun idarə edilməsini, beynəlxalq təqvimi və bütün tənzimləyici qərarları FIFA tamamilə özündə saxlayırdı, bu, ilkin relizdə yazılmışdı.
Səhv niyyətdə deyil, onun irəli sürülmə üsulunda oldu. Layihə konfederasiyalardan gizli hazırlanırdı, assosiasiyalara isə qərar üçün 19 sentyabradək müddət verilirdi. Məhz prosedurun qapalılığı bir-birindən bu qədər fərqli tərəfləri onun əleyhinə birləşdirdi — və məhz buna görə İnfantino üzr istədi.
On ildə nə edilib
İnfantinonun mövqelərinin dayanıqlığı yalnız cari maliyyələşmə ilə izah olunmur.
Dünya çempionatının 32-dən 48 komandaya qədər genişləndirilməsi turnirin coğrafiyasını FIFA-nın son yarım əsrdəki hər hansı qərarından daha çox dəyişdi. Afrika 5 birbaşa yerdən 9-a qədər artım əldə etdi. Asiya — 4 birbaşa yer üstəgəl qitələrarası pley-off yerlərindən 8 zəmanətli yerə, yəni faktiki olaraq təmsilçiliyini ikiqat artırdı. Avropa 13-dən 16-ya qədər əlavə etdi, lakin turnirdəki payı 40,6 faizdən 33,3 faizə düşdü. 2026-cı il dünya çempionatında Kabo-Verde və Kurasao debüt etdi — əvvəlki formatda praktiki olaraq şansı olmayan ölkələr; qrup mərhələsində İordaniya və Özbəkistan oynadı.
FIFA Forward proqramı dəfələrlə böyüdü, qadın futboluna qoyulan vəsait bir neçə dəfə artdı, FIFA-nın himayəsi altında keçirilən turnirlərin sayı genişləndi, ABŞ, Kanada və Meksikadakı dünya çempionatı isə tarixdə kommersiya baxımından ən uğurlusu oldu.
Rabat, Qahirə, Buenos-Ayres və Mexikodan səslənən arqumentin məzmunu da elə budur: on ildə dünya futbolunun resursları və təmsilçiliyi əvvəllər sistemdən ən az pay alanların istiqamətinə sürüşüb. FFE bu məntiqdə həmin xəttin xarici kapital hesabına sürətləndirilmiş davamı idi.
İmtinanın qiyməti
Mübahisənin əsl xətti də məhz burada keçir. Avropa Afrika və Asiyanın praktiki olaraq qəbul etməyə məcbur olduğu 40 milyon dollardan imtina etdi.
İngiltərə Futbol Assosiasiyası Premyer Liqanın gəlirləri ilə yaşayır, alman assosiasiyası — Bundesliqanın, UEFA isə üzvləri arasında milyardlarla avro ilə ölçülən Çempionlar Liqasının gəlirini bölüşdürür. Bu strukturlar üçün FIFA-dan dörd ildə səkkiz milyon dollar cüzi məbləğdir. Niger, Mavritaniya və ya Konqo DR futbol federasiyası üçün həmin səkkiz milyon illik büdcənin əhəmiyyətli hissəsidir — bu vəsaitə meydanlar tikilir, məşqçilər hazırlanır və gənclər yığmaları saxlanılır.
FIFA pulundan asılı olmamaq özlüyündə imtiyaz formasıdır. O, avropalılara (yeri gəlmişkən, şimali amerikalılara da) kasıb federasiyaların maliyyə baxımından özlərinə rəva görə bilmədiyi prinsipial mövqe tutmağa imkan verdi. UEFA-nın 30 iyul yekdilliyi onun üzvlərinə heç nəyə başa gəlmədi.
Lakin yalnız asılılıq vasitəsilə izah natamamdır və bunu cümə axşamı hadisələri göstərdi. Argentina və Meksika kasıb federasiyalar deyil. Hər ikisinin güclü daxili çempionatı, öz kommersiya bazarları və büdcəsində FIFA vəsaitinin minimal payı var. Onların İnfantinoya dəstəyi pulla izah olunmur. Deməli, parçalanma sadəcə «varlılar kasıblara qarşı» xətti ilə deyil, «Avropa (daha doğrusu, Qərb) qalan dünyaya qarşı» xətti ilə keçir və FIFA-nın hazırkı rəhbərliyinə dəstəyin iki mənbəyi var: buna xüsusilə ehtiyacı olanlar üçün maliyyələşmə və əvvəllər turnirlərin periferiyasında qalanların hamısı üçün genişləndirilmiş təmsilçilik.
Meksika sıraya girmədi - yaxud konfederasiyanın bəyanatının onun üzvlərinin mövqeyinə bərabər olmaması haqqında
Altı avqustda Meksika Futbol Federasiyası «FMF FIFA prezidenti Canni İnfantinonun səsləndirdiyi institusionallıq çağırışını dəstəkləyir» başlığı altında bəyanat yaydı.
Federasiya bildirdi ki, futbolun fundamental dəyər olduğuna, onun ən yaxşı müdafiəsinin isə institusionallığa və bunu təmin edən idarəçiliyə və prosedurlara hörmətə söykəndiyinə əmindir. Sonra əsas ifadə gəlir: «Buna görə də FMF bu institusionallığı yan keçməklə çağırılmış heç bir prosesi tanımayacaq və bəyənməyəcək». Sonda isə «prezident İnfantinonun futbolun inkişafını institusional möhkəmlənmə vasitəsilə daha da irəli aparmaqdakı liderliyinə» birbaşa dəstək var.
Bu sənədin əhəmiyyəti bir imza çərçivəsindən kənara çıxır. Meksika keçən həftə «bu prezidentliyin hərtərəfli auditini» tələb edən konfederasiyanın — KONKAKAF-ın tərkibindədir. Bu, hazırkı böhranda bir federasiyanın öz konfederasiyasının mövqeyindən açıq şəkildə ayrıldığı ilk haldır və bunu adi assosiasiya deyil, yenicə başa çatmış dünya çempionatının birgə ev sahibi etdi.
Argentina Futbol Assosiasiyası isə öz konfederasiyasından fərqli istiqamətə — irəli getdi. KONMEBOL Şurası öz bəyanatında İnfantinonun adını bir dəfə də çəkmədi; AFA ona şəxsən müraciət etdi. Assosiasiya «son 10 ildə görülmüş işə» dəstəyini ifadə edərək, onun dayaqları kimi dünyada futbolun inkişafını və aydın, sabit və şəffaf idarəetmə modeli əsasında institusional möhkəmliyi adlandırdı.
Geri götürülmüş layihə barədə AFA təmkinlə fikir bildirdi, administrasiyanın «lap əvvəldən futbol ailəsi daxilində müəyyənlikdən qat-qat çox qeyri-müəyyənlik doğuran» təşəbbüsü geri götürmək qərarını qəbul etdiyini tanıdı və ayrıca «bu prosesdə yol verilmiş səhvlərin etiraf edilməsini və 211 üzv federasiyaya ünvanlanmış səmimi müraciətdə ifadə olunan üzrxahlığı» qeyd etdi. Nəticə birbaşa formalaşdırılıb: «yol ondan ibarətdir ki, daha yaxşı və daha da inklüziv futbolu inkişaf etdirmək üçün onun rəhbərliyi altında işləməyə davam edilsin».
Hər iki sənəd indiyədək fərziyyə olaraq qalanı nümayiş etdirir: konfederasiyanın bəyanatı onun üzvlərinin mövqeyinə bərabər deyil. Konfederasiyalar onlarla assosiasiyanın adından çıxış edir, lakin onların hər biri qərarlarını müstəqil qəbul edir — və Meksikanın göstərdiyi kimi, başqa cür qərar verə bilər.
Digər konfederasiyaların mövqeləri
Afrika Futbol Konfederasiyasının İcraiyyə Komitəsi İnfantino və Qrafströmun birgə müraciətini yekdilliklə bəyəndi və ayrıca bənddə «FIFA prezidentinə dəstəyini yekdilliklə təsdiqlədi və uzun illər ərzində Afrika futboluna dəstəyinə görə ona təşəkkür etdi». KAF prezidenti Patris Motsepe: «Bizim üçün Afrikada idarəetmə prinsiplərinə, lazımi prosedura və şəffaflığa riayət edilməsi kritik dərəcədə vacibdir və müzakirəyə açıq deyil, çünki məhz belə təcrübəni və belə davranışı biz öz hökumətlərimizdən, biznesdən və digər institutlardan gözləyirik».
Dəstək məktublarını beş nüfuzlu Afrika funksioneri göndərdi: KAF-ın vitse-prezidenti Fuzi Lekcaa, FIFA Şurasının üzvləri Hani Əbu Rida, Hamidu Cibrilla və Əhməd Yahya, həmçinin Konqo DR federasiyasının rəhbəri Veron Mosenqo-Omba. Reuters onların ifadələrinin oxşarlığına diqqət çəkib, buradan da belə çıxır ki, mövqe razılaşdırılmış şəkildə hazırlanıb.
KONMEBOL Şurası layihənin geri götürülməsini alqışladı, «təkrarlanan birtərəfli addımlardan» narahatlığını ifadə etdi və bildirdi ki, «institusional mexanizmləri nəzərə almayan və ya onlardan geri çəkilən heç bir hərəkəti və ya proseduru dəstəkləməyəcək». Praktikada bu, növbədənkənar Konqresin çağırılmasını dəstəkləməkdən imtina, yəni prezidentin vəzifədən uzaqlaşdırılmasına aparan prosedur yolunun bağlanması deməkdir.
UEFA əvvəlki mövqeyində qalır. Konfederasiya bildirdi ki, İnfantinonun prezidentliyinə inamını itirib, FFE-ni «yazıq, kuluar, qeyri-şəffaf saziş» adlandırdı və elan etdi ki, boykotun ləğvi üçün şərtlər yerinə yetirilməyib: təklif geri götürülüb, lakin bunun təkrarlanmayacağına dair məcburedici təminatlar verilməyib.
İordaniya və FIFA-nın ünvanına açıq ittihamlar
Bununla belə, Avropadan kənardakı bütün ölkələr İnfantinonun tərəfini tutmayıb. İstisnalar da var. Belə ki, İordaniya Futbol Assosiasiyasının prezidenti, FIFA-nın keçmiş vitse-prezidenti şahzadə Əli bin əl-Hüseyn onu şantajda ittiham edib. Şahzadə Əlinin sözlərinə görə, FIFA aylarla assosiasiyaya bir sıra məsələlərdə — bilet alan azarkeşlərə viza verilməsindən imtinadan tutmuş Ərəb Xalqları Kubokunun finalına çıxmağa görə dekabrdan ödənilməmiş mükafat pullarınadək — kömək etməkdən imtina edib, ta ki dünya çempionatı zamanı ona şifahi olaraq bildirilib ki, İnfantinoya dəstək «bizim assosiasiyamıza çox kömək edəcək».
FIFA bu iddiaları şərh etməyib. Şahzadə Əli hazırkı rəhbərliyin çoxdankı opponentidir: o, 2015-ci ildə Zepp Blatterə qarşı FIFA prezidentliyinə namizədliyini irəli sürüb, sonra isə onun istefasından sonra çağırılmış 2016-cı il növbədənkənar seçkilərində, artıq İnfantinoya uduzduğu seçkilərdə iştirak edib.
Boykot: bəyanat və praktika
Ayrıca məsələ Avropa boykotunun reallığıdır. İştirakdan imtina barədə bəyanatı konfederasiya - UEFA edib; 55 federasiyadan heç biri ayrılıqda hələ ki, konkret turniri buraxmağa hazır olduğunu təsdiqləməyib. Açıq fikir bildirənlər — Uels, İngiltərə, İsveç, Finlandiya, Serbiya — İnfantinonun yenidən seçilməsinə dəstəklərini geri götürüblər, bu isə prinsipial olaraq başqa addımdır: bunun idman baxımından heç bir nəticəsi yoxdur və istənilən anda geri qaytarıla bilər.
30 iyulda verilmiş mandat təklifin qüvvədə qalması ilə bağlı idi. Təklif 1 avqustda geri götürülüb və boykotu uzatmaq qərarını UEFA administrasiyası ikinci şərtə — «məcburedici təminatlara» dair öz qiymətləndirməsindən çıxış edərək müstəqil qəbul edib, halbuki bu şərtin yerinə yetirilməsinin obyektiv meyarı mövcud deyil. Şərait dəyişdikdən sonra 55 federasiyanın təkrar səsverməsi keçirilməyib.
Yoxlama yaxındır və tamamilə konkretdir. 5 sentyabrda 20 yaşadək qızlar arasında dünya çempionatını UEFA üzvü olan Polşa qəbul edir. 9 və 13 oktyabrda qadınlar dünya çempionatının seçmə mərhələsinin pley-off matçları keçirilir: İngiltərə, Uels, Şotlandiya, Şimali İrlandiya və İrlandiyanın iştirakı ilə on altı oyun. Oktyabrda Mərakeş 17 yaşadək qızlar arasında dünya çempionatına ev sahibliyi edir.
Qeyd edək ki, UEFA-nın 55 üzvü sırasına daxil olan Azərbaycan Futbol Federasiyaları Assosiasiyası da öz mövqeyini açıq şəkildə bildirməyib.
Bundan sonra nə olacaq?
Həftənin sonuna qüvvələr nisbəti belə görünür. KAF (54 assosiasiya) — İnfantinonun tərəfindədir. KONMEBOL (10) — prosedurun qorunmasının tərəfdarıdır ki, bu da praktikada eyni şeyi bildirir. UEFA (55) — inamını itirib və boykotu saxlayır. KONKAKAF (41) — audit tələb edir, lakin Meksika bu mövqedən açıq şəkildə geri çəkilib. AFK (47) layihəni rədd edib, lakin geri götürüldükdən sonra ümumi bəyanat verməyib. Okeaniya susur.
Növbədənkənar Konqresin çağırılması üçün 43 assosiasiyadan rəsmi yazılı müraciət, seçkilərdə qələbə üçün isə 211 səsdən 106-sı lazımdır. Namizədliklər 18 noyabradək irəli sürülür, seçkilər 2027-ci ilin martında Mərakeşdə FIFA Konqresində keçiriləcək. Mümkün iddiaçılar arasında «Pari Sen-Jermen»in prezidenti Nasir əl-Xelaifinin, KONKAKAF prezidenti Viktor Montalyaninin və AFK-nın rəhbəri şeyx Salman bin İbrahim Əl Xəlifənin adları çəkilir.
Bir həftə əvvəl İnfantinonun kreslosunun laxladığı görünürdü. Bu gün onun opponentlərinin nə növbədənkənar Konqres üçün səsləri, nə vahid namizədi, nə də Avropadan kənarda dəstəyi var — indi isə məlum oldu ki, onları dəstəkləyən konfederasiyaların daxilində də vəhdət yoxdur.
Lakin səs verəcək olan konfederasiyalar deyil, 211 federasiyadır və onların hər birinin əlavə milyonlarla dolların və dünya çempionatındakı yerin özü üçün nə demək olduğu sualına öz cavabı var.
