Uşaq inkişafında yeni mədəniyyət: Baku Speech Area-dan fərqli yanaşma - MÜSAHİBƏ
Müasir korreksiya yardımı, xüsusilə inkişaf xüsusiyyətləri olan uşaqlarla bağlı sahədə, getdikcə daha çox keyfiyyət çatışmazlığı, sürətli nəticə vədləri və elmi sübut bazasına söykənməyən metodlarla üz-üzə qalır.
Bu fonda Bakıda uşaqlarla və onların ailələri ilə işə yanaşmanı dəyişməyə çalışan bir mərkəz fəaliyyət göstərir. Speech Area Baku — burada prioritet elmi yanaşma, şəffaflıq və kompleks dəstəyə verilir.
Mərkəzin yaradılması ideyasının necə yarandığı, niyə burada “bir aya möcüzə”yə inanmadıqları və uşaq inkişafının gələcəyini necə gördükləri barədə Speech Area Baku mərkəzinin rəhbəri, klinik psixoloq, davranış analitiki BCaBA, oyun loqopedi Yelizaveta Yuryeva, həmçinin mərkəzin həmtəsisçisi, klinik psixoloq və uşaq neyropsixoloqu Məryəm Qurbanova ilə söhbət etdik.
– Uşaq İnkişaf Mərkəzini yaratmaq ideyası necə yarandı? Əsas stimul nə oldu — şəxsi təcrübə, müşahidələr, yoxsa peşəkar ehtiyaclar? Fəaliyyətinizin əsas missiyası nədir?
– (Yelizaveta) Mərkəzimiz təsadüfən yaranmayıb. Tatyana Qruzinova (ekspert-loqoped, danışmayan uşaqlarda nitqin stimullaşdırılması metodikasının müəllifi, “Nitq Ərazisi” («Территория речи») mərkəzinin rəhbəri) öz fəaliyyətinin miqyasını genişləndirə və uşaqlara həqiqətən keyfiyyətli yardım göstərə biləcək bir məkan yaratmaq üçün müxtəlif ölkələr axtarırdı. Eyni zamanda Azərbaycanda Məryəm yüksək korreksiya standartlarına cavab verən və valideynlər üçün dayaq ola biləcək bir mərkəz açmağa çalışırdı.
Beləliklə, iki ideya birləşdi — güclü metodologiyanı gətirmək istəyi və Azərbaycanda keyfiyyətli dəstəyin inkişafına töhfə vermək arzusu. Beləcə mərkəzimiz yarandı.
Mərkəzin missiyası valideynlərə həqiqi, keyfiyyətli və effektiv korreksiyanın nə olduğunu anlamağa kömək etməkdir.
Təəssüf ki, korreksiya sahəsində keyfiyyətsiz çalışan, sürətli “möcüzələr” vəd edən, valideynləri yanlış istiqamətləndirən və ya uzunmüddətli sistemli iş aparmağa hazır olmayan çox sayda mütəxəssis var. Nəticədə valideynlər çaşqınlıq yaşayır və kimə etibar etməli olduqlarını bilmirlər.
Biz elə bir mühit yaradırıq ki, burada:
• korreksiya sübuta əsaslanan metodlara söykənir;
• keyfiyyət standartlarına əməl olunur;
• valideynlərə proses, dinamika və real gözləntilər izah edilir;
• hər kiçik nailiyyət dəyərləndirilir;
• “sürətli nəticə” və ya “möcüzəvi sağalma” kimi boş vədlərə yer verilmir.
Korreksiya kiçik addımlar yoludur. Bəzən bu yol yavaş olur, amma hər zaman düşünülmüş, ardıcıl və real dəyişikliklərə aparan bir prosesdir. Mərkəzimizin məqsədi isə bunun necə olmalı olduğunu göstərmək və valideynlər, həmçinin mütəxəssislər üçün etibarlı bir istiqamətə çevrilməkdir.
– Mərkəzin işi hansı prinsiplər üzərində qurulub? Sizin yanaşmalarınız digər təhsil və korreksiya müəssisələrindən nə ilə fərqlənir və bu gün hansı istiqamətləri daha çox tələb olunan hesab edirsiniz?
– (Məryəm) Mərkəzimizin fəaliyyətinin əsasında yalnız elmi cəhətdən sübut olunmuş metodlar dayanır — effektivliyi araşdırmalar və uzunillik təcrübə ilə təsdiqlənmiş yanaşmalar. Hesab edirik ki, uşaqlar real nəticələrə əsaslanan yardımı almalıdırlar, şübhəli və ya köhnəlmiş metodları yox.
Biz kompleks yanaşma ilə işləyirik, çünki uşağın inkişafı bir-biri ilə bağlı proseslərdən ibarətdir. Nitqin inkişafında keyfiyyətli irəliləyiş əldə etmək mümkün deyil, əgər sensor tənzimləmə, motorika və bədənlə iş tamamilə nəzərdən kənarda qalırsa. Eyni zamanda, akademik bacarıqları və koqnitiv inkişafı nəzərə almadan yalnız bədən üzərində işləmək də mümkün deyil.
Bu səbəbdən biz aşağıdakı istiqamətləri inkişaf etdiririk:
1. Elmi əsaslara söykənən metodlar — sübut bazası olan və beynəlxalq peşəkar icma tərəfindən tanınan yanaşmalar.
2. Kompleks şəkildə effektiv olan metodlar — bir-birini gücləndirən və uşaq üçün daha yaxşı nəticə verən istiqamətlər.
Elmi sübut bazası olmayan, qeyri-elmi, effektivliyi təsdiqlənməmiş metodları nə tətbiq edir, nə də inkişaf etdiririk. Bizim əsas məqsədimiz korreksiyanın təhlükəsizliyi, effektivliyi və keyfiyyətidir.
İnkişaf etdirdiyimiz istiqamətlər:
• Klassik loqopediya;
• Oyun loqopediyası (bu, “Speech Area” mərkəzinin patentləşdirilmiş metodikasıdır — danışmayan uşaqlarla, həmçinin nitqi olsa da qeyri-dəqiq və ya kifayət qədər formalaşmamış uşaqlarla effektiv işləyən strukturlaşdırılmış və sistemli yanaşmadır. Metodika nitqin aktivləşdirilməsi və əsas kommunikasiya bacarıqlarının formalaşdırılmasında yüksək effektivlik göstərir);
• ABA (Tətbiqi Davranış Analizi) — inkişaf xüsusiyyətləri olan uşaqlarla iş üzrə geniş elmi sübut bazasına malik bir yanaşma;
• Denver modeli (ESDM) — 10 aylıq yaşdan etibarən uşaqlar üçün effektiv olan erkən müdaxilə proqramı. Erkən korreksiya adaptasiya və bacarıqların formalaşması baxımından ən yaxşı nəticələri verir;
• Neyrokorreksiya;
• Sensor inteqrasiya (mütəxəssislərimiz bu istiqamətin yaradıcılarından birbaşa təhsil alıblar və məhz problemin kökündə işləyirlər).
– Loqopedlər, defektoloqlar, neyropsixoloqlar kimi mütəxəssislərdən ibarət komandanı necə formalaşdırırsınız? Multidissiplinar iş sizin üçün nə qədər vacibdir və mərkəzinizdə çalışan pedaqoqlar üçün hansı keyfiyyətləri əsas hesab edirsiniz?
– (Yelizaveta) Komanda və mütəxəssislərdən danışarkən qeyd etmək istərdim ki, komandanın formalaşdırılması mərkəzin işində ən mürəkkəb və məsuliyyətli proseslərdən biridir. Biz hər mərhələyə çox diqqətlə yanaşırıq ki, komandaya həqiqətən peşəkar və keyfiyyətli işləməyə hazır olan insanlar qoşulsun.
İlk olaraq çoxsaylı müsahibələr keçirilir. Namizədin həm ixtisas təhsili, həm şəxsi keyfiyyətləri, həm də praktik bacarıqları bizim üçün vacibdir. Yalnız bundan sonra növbəti mərhələ — təlim prosesi başlayır.
Mərkəzimizdə təlim ödənişsizdir və başlanğıcda bir çoxlarına hər şey sadə görünür: “bir az öyrənərəm və tez hər şeyi bacararam”. Amma real praktika başlayanda — istər oyun loqopediyasında, istər digər istiqamətlərdə — bu prosesin nə qədər dərin, strukturlaşdırılmış və mürəkkəb olduğu aydın olur.
Bu mərhələdə seçim təbii şəkildə baş verir: yalnız ən güclü, motivasiyalı və öyrənməyə açıq mütəxəssislər qalır. İşin sonuna qədər getməyə, geribildirimi qəbul etməyə və peşəkar inkişaf etməyə hazır olanlar. Emosional baxımdan dayanıqlı, uşağın və ailəsinin taleyinə biganə olmayan insanlar.
Məhz bu şəkildə biz işin keyfiyyətinə və uşaqların nəticələrinə etibar edə biləcəyimiz komandanı formalaşdırırıq.
Nə qədər qəribə səslənsə də, bizim mərkəzdə mütəxəssis üçün ən vacib keyfiyyətlər inadkarlıq, maraq və inkişaf istəyidir. Bu xüsusiyyətlər olmadan sistemimizdə qalmaq, metodikaları mənimsəmək və yüksək peşəkarlıq səviyyəsinə çatmaq mümkün deyil.
Bizimlə çalışan mütəxəssislər gördükləri işi həqiqətən sevən insanlardır. Onlar:
• mütəmadi olaraq superviziya görüşlərinə qatılırlar;
• hər həftə davamlı təlim keçirlər;
• suallarla və təşəbbüslərlə çıxış edirlər;
• öz məşğələlərini təhlil edirlər;
• hər görüşdə işin keyfiyyətini artırmağa çalışırlar.
Bizim üçün əsas dəyər məhz bu davamlı inkişaf və peşəkar böyümə istəyidir. Çünki yalnız belə bir mütəxəssis uşağa keyfiyyətli, effektiv və dürüst korreksiya təqdim edə bilər.
Multidissiplinar əməkdaşlıq
Multidissiplinar əməkdaşlıq mərkəzimizin fəaliyyətində əsas prinsiplərdən biridir. Əgər uşaq yalnız bir istiqamət üzrə, digər mütəxəssislərlə koordinasiya olmadan çalışırsa, bacarıqlar parçalanmış şəkildə formalaşır və inkişaf sistemsiz gedir.
Biz isə bütün proseslərin bir-biri ilə əlaqəli olmasına çalışırıq.
Mütəxəssislərimiz:
• müşahidə və tövsiyələrini paylaşırlar;
• korreksiya məqsəd və mərhələlərini uzlaşdırırlar;
• həmkarlarının məlumatlarına əsaslanaraq planları yeniləyirlər;
• uşağın inkişafı üçün vahid istiqaməti qoruyurlar.
Məsələn, sensor inteqrasiya üzrə mütəxəssis ABA mütəxəssisinə tövsiyələr verə bilər, ABA mütəxəssisi isə loqopedə. Bu əməkdaşlıq hər istiqaməti gücləndirir və işi daha effektiv edir.
Kompleks yanaşma sayəsində:
• bacarıqlar daha sürətli formalaşır;
• müxtəlif mühitlərdə möhkəmlənir;
• inkişafın vahid strukturu və dinamikası qorunur.
Bu yanaşma korreksiyanı yalnız effektiv deyil, həm də dayanıqlı edir. Çünki hər mütəxəssis eyni məqsədə — uşağın inkişafına çalışan ümumi sistemin bir hissəsidir. Ən vacibi isə yalnız uşağın deyil, ailənin həyat keyfiyyətinin də yaxşılaşmasıdır.
– Valideynlər mərkəzə daha çox hansı müraciətlərlə üz tuturlar? Onların uşağın inkişafında aktiv iştirakçıya çevrilməsinə necə kömək edirsiniz və xüsusilə qürur duyduğunuz uğur hekayələri varmı?
– (Məryəm) Bizə ailələr çox müxtəlif müraciətlərlə gəlirlər. Bunlara daxildir:
• uşaq reaksiya vermir, kontakt qurmağa çalışmır;
• nitq yoxdur və ya yeni sözlər yaranmır;
• səslər və işarə etmə jesti yoxdur;
• böyüklərlə və ya həmyaşıdlarla ünsiyyətdə çətinliklər yaşanır;
• digər uşaqlarla kommunikasiya qurulmur.
Daha sonra isə məktəb yaşlı uşaqlarla bağlı müxtəlif müraciətlər olur:
• uşaq məktəbə çətin uyğunlaşır;
• sinifdə davranış problemləri yaranır;
• diqqət konsentrasiyası zəifdir;
• riyaziyyat və ya müəyyən fənlər üzrə çətinliklər müşahidə olunur.
Biz bu kimi problemlərin bütün spektri ilə işləyirik — erkən inkişaf və nitqin aktivləşdirilməsindən tutmuş məktəb bacarıqları və davranışın müşayiətinə qədər. Diaqnozdan və yaşdan asılı olmayaraq işləyirik.
Biz həmişə valideynlərdən məşğələlərdə iştirak etmələrini xahiş edirik — bu, mərkəzimizin prinsipial mövqeyidir. Ola bilsin ki, bizi digər qurumlardan ən çox fərqləndirən məhz budur.
Ən asanı uşağı otağa aparmaq, qapını bağlamaq və sonra valideynə deməkdir: “Çox yaxşı məşğul oldu, inkişaf var”. Amma biz dürüstlük və şəffaflığa inanırıq.
Valideyn məşğələnin real prosesini görməlidir:
• uşağa tapşırıqlar necə verilir;
• müəllimə necə reaksiya verir;
• nəyi bacarır;
• hansı məqamlarda çətinlik yaşayır.
Bu, valideynlərə nəticə illüziyası yox, real dinamikanı görməyə kömək edir.
Bəzən bu qədər açıq olmaq bizim əleyhimizə də işləyir — bəzi valideynlər üçün emosional baxımdan daha rahatdır ki, onlara sadəcə üç dəqiqəlik video göstərilsin və “hər şey əladır” deyilsin. Amma biz rahat illüziyaların deyil, reallığın tərəfindəyik.
Valideynin prosesdə iştirakı ona imkan verir:
• mütəxəssisin necə işlədiyini anlamağa;
• uşağın məşğələ zamanı nə etdiyini görməyə;
• istifadə olunan metod və yanaşmaları öyrənməyə;
• evdə tapşırıqları düzgün şəkildə təkrarlamağa.
Biz mütəmadi olaraq aydın ev tövsiyələri veririk ki, iş yalnız mərkəzdə deyil, evdə də davam etsin. Dayanıqlı nəticə əldə etməyin yeganə yolu budur.
Uşaqların uğurlarından danışsaq, həqiqətən qürur duyduğumuz çox sayda hekayə var. Elə uşaqlar olub ki, ailə ilə birgə iş nəticəsində uğurla məktəbə gediblər — birinci, ikinci sinfə başlayıblar və valideynlər bu yolda mərkəzin onların həyatının bir hissəsinə çevrildiyi üçün bizə təşəkkür ediblər.
Xüsusilə dəyərli olan hallar isə ailənin bizimlə başlanğıcdan sona qədər yol getdiyi və ya bir neçə il ərzində böyük inkişaf yolu keçdiyi hekayələrdir. Biz bacarıqların necə formalaşdığını, uşağın özünəinam qazandığını, qarşısında yeni imkanların açıldığını görmüşük.
Bu nəticələr həm valideynlərin, həm mütəxəssislərin, həm də birgə əməyin uğurudur.
Belə hekayələr çoxdur və onlardan yalnız birini ən vacib kimi seçmək demək olar ki, mümkün deyil. Hər biri unikal, dəyərli və özünəməxsus şəkildə təsirlidir.
– Mərkəzin yaxın bir il üçün planları nələrdir? Yeni istiqamətlərin genişləndirilməsi və ya proqramların işə salınması nəzərdə tutulurmu? Müasir texnologiyalar və yanaşmalar fonunda uşaq inkişafının gələcəyini necə görürsünüz?
– (Yelizaveta) Biz böyüməyə, komandamızı genişləndirməyə və yeni istiqamətləri inkişaf etdirməyə davam edirik. Lakin bizim üçün ən vacib məsələ keyfiyyətdir — buna görə də mütəxəssis seçimi prosesi həmişə uzun və çox diqqətli olur.
Biz sadəcə on nəfəri işə götürüb onları “mütəxəssis” adlandıra bilmərik.
Çoxsaylı müsahibələr keçiririk, namizədləri diqqətlə seçirik, onları təlimdən keçirir, superviziyalar vasitəsilə dəstəkləyir və yalnız təhlükəsiz və effektiv işləyə biləcək səviyyəyə çatdırdıqdan sonra komandanın bir hissəsinə çeviririk.
Bəzən bizi yavaş heyət toplamaqda qınayırlar, amma bu bizim şüurlu seçimimizdir — sayın deyil, keyfiyyətin xeyrinə.
Bir neçə istiqamət üzrə aktiv şəkildə inkişaf edirik:
Məktəblərlə əməkdaşlığın genişləndirilməsi
Kompleks yanaşma hər zaman daha yaxşı nəticə verir. Korreksiya komandası ilə məktəb arasında əməkdaşlıq olduqda, uşağın inkişaf dinamikası xeyli daha yüksək olur.
Bütün məktəblər belə əməkdaşlığa hazır deyil — bəzən əlavə dəstəyin lazım olmadığını düşünürlər. Amma əməkdaşlığa açıq olan təhsil müəssisələri ilə həqiqətən güclü nəticələr görürük. Bu istiqaməti inkişaf etdirməyə davam edəcəyik.
Həkimlərlə əməkdaşlıq
Biz tibbi və korreksiya proseslərinin vahid sistem kimi işləməsinə çalışırıq. Məlumatların düzgün ötürülməsi, müşahidələrin paylaşılması və qarşılıqlı tövsiyələr işi dəfələrlə daha effektiv edir.
Bütün həkimlər bu formata hazır olmasa da, əməkdaşlığa açıq olanlarla mərkəzin mütəxəssisləri arasında qurulan iş çox güclü nəticələr verir.
Bizim əsas missiyamız multidissiplinar yanaşma yaratmaq, düzgün, ardıcıl və peşəkar inkişaf üçün bir növ “yol xəritəsi”nə çevrilməkdir.
Eyni zamanda, valideynlər üçün dəstək məkanı olmaq istəyirik — elə bir yer ki, burada onlar şəffaflıq, aydınlıq və uşağın inkişafına necə düzgün dəstək verməli olduqları barədə anlayış əldə etsinlər.
– Müsahibəyə görə təşəkkür edirik!
