Mikayıl Cabbarovun geniş müsahibəsinin əsas tezisləri: nazir nələrdən danışdı? – VİDEO

İqtisadiyyat nazirinin İTV və AZƏRTAC-a geniş müsahibəsinin təhlili – ÜDM-in strukturu, ixrac modeli, neft-qaz strategiyası, süni intellekt və Qarabağın bərpası.

Azərbaycanın iqtisadiyyat naziri Mikayıl Cabbarov İctimai Televiziya (İTV) və AZƏRTAC-a geniş müsahibə verib.

Bu proqram xarakterli çıxışda nazir həm görülən işlərin nəticələrini ümumiləşdirir, həm iqtisadi siyasətin məntiqini izah edir, həm də investorlara mühüm mesajlar ünvanlayır. Müsahibənin əsas tezisi elə başlıqda da əksini tapıb: qeyri-neft sektoru artıq ölkə iqtisadiyyatının aparıcı qüvvəsinə çevrilib. Eyni zamanda, Cabbarov cari ilin “adi il olmadığını” xüsusi vurğulayır.

Aşağıda nazirin fikirlərinin əsas istiqamətlər üzrə təhlili təqdim olunur.

Haradayıq və hara gedirik?

Cabbarov bütün müsahibəni bir əsas sual ətrafında qurur: Azərbaycan iqtisadiyyatını gələcəkdə necə görmək istəyirik?

Nazirin cavabı belədir: bir tərəfdən möhkəm maliyyə təməlinə söykənən, digər tərəfdən isə diversifikasiya olunmuş, heç bir təbii resursdan (Azərbaycan üçün neft və qazdan) və ya hər hansı bir sektordan asılı olmayan iqtisadiyyat.

Nazir ölkənin güclü tərəflərini uzun illərdir qorunan makroiqtisadi və fiskal sabitlik, ÜDM-in həcmini üstələyən valyuta və qızıl ehtiyatları, azalan xarici borc və xarici şoklara baxmayaraq artmaqda davam edən ehtiyatlar kimi xarakterizə edir.

Lakin əsas məhdudiyyət daxili bazarın nisbətən kiçik olmasıdır. Buradan isə iqtisadi modelin əsas prinsipi formalaşır: dayanıqlı iqtisadiyyat yalnız daxili bazara söykənə bilməz, ixracyönümlü olmalıdır. Cabbarov ixrac anlayışını geniş mənada şərh edir. Buraya yalnız məhsul satışı deyil, turizm, maliyyə və peşəkar xidmətlər kimi ölkəyə valyuta gətirən sahələr də daxildir.

Müsahibənin əsas göstəricilərindən biri ölkənin bu istiqamətdə nə qədər irəlilədiyini nümayiş etdirir. Belə ki, 2025-ci ilin yekunlarına görə ÜDM-in 71,5 faizi qeyri-neft sektorunun payına düşür. Başqa sözlə, neft-qaz sektorunun payı artıq 30 faizdən aşağı enib.

İyirmi il əvvəl isə qeyri-neft sektorunun ÜDM-də payı 45 faizə belə çatmırdı və təxminən 43,5 faiz təşkil edirdi. Nazir bu dəyişikliyi iqtisadi siyasətin uğuru kimi qiymətləndirir. Xüsusilə də nəzərə alsaq ki, həmin dövrdə ölkə ciddi devalvasiya şokundan keçib. Bununla belə, Cabbarov əldə olunan diversifikasiya səviyyəsinin onu tam qane etmədiyini də qeyd edir.

Prioritet sahələr

Nazirin sözlərinə görə, prioritetlərin müəyyənləşdirilməsi bir qurumun deyil, bütün hökumətin, o cümlədən İqtisadi Şuranın iştirakı ilə həyata keçirilən inklüziv prosesdir.

Cabbarov ilk növbədə qeyri-neft sənayesini iqtisadi dayanıqlığın əsası hesab edir. Onun fikrincə, ticarətdən fərqli olaraq sənaye uzunmüddətli baxış tələb edir və insan kapitalı, bilik və texnologiyalar üzərində qurulur.

Nazir böyük potensialın olduğu sahələrdən biri kimi mədənçıxarma və metallurgiyanı göstərir. Bu, ölkənin zəngin geoloji ehtiyatları ilə əlaqələndirilir. Qızıl, mis, gümüş və ehtimal olunan kritik mineralların əhəmiyyətli hissəsi azad edilmiş ərazilərdə yerləşir. Bu istiqamətdə dövlət proqramının artıq yekun mərhələdə olduğu bildirilir.

Prioritet istiqamətlər sırasına həmçinin aşağıdakılar daxildir:

• neft-qaz sektorundan əldə edilən xammala əsaslanan kimya sənayesi;

• qeyri-neft ixracının mühüm hissəsini təşkil edən kənd təsərrüfatı;

• Orta Dəhliz və Şimal–Cənub marşrutları çərçivəsində nəqliyyat və logistika;

• turizm.

Nazir ayrıca iki istiqaməti iqtisadiyyatın sektoru kimi deyil, uğurlu iqtisadiyyatın fundamental şərtləri kimi qiymətləndirir. Bunlar rəqəmsallaşma (İKT və məlumat mərkəzləri) və enerji sektorudur. Burada enerji anlayışı yalnız neft və qazla məhdudlaşmır.

İxrac modeli

Cabbarov qeyri-neft ixracının ayrıca təhlil edilməsinin vacibliyini vurğulayır. Onun fikrincə, neft-qazın qiymətləri və ixrac həcmləri üzərində dövlət siyasətinin təsiri məhduddur, lakin qeyri-neft ixracının inkişafı birbaşa təşviq edilə bilər.

Nazirin sözlərinə görə, son altı ildə qeyri-neft ixracı təxminən iki dəfə artıb. Cari ilin ilk dörd ayında isə bu göstərici 17 faizdən çox yüksəlib.

Bu istiqamətdə iki əsas vəzifə müəyyən edilir:

• məhsul çeşidlərinin genişləndirilməsi;

• ixrac coğrafiyasının genişləndirilməsi.

Burada əsas məhdudiyyət ondan ibarətdir ki, Azərbaycanın sərbəst ticarət sazişləri əsasən postsovet ölkələri ilə mövcuddur. Çıxış yolu kimi preferensial ticarət sazişləri göstərilir. Nazir bildirir ki, Türkiyə, BƏƏ və Pakistanla əldə olunmuş razılaşmalar artıq bir sıra məhsullar üzrə qeyri-neft ixracının artmasına müsbət təsir göstərir.

Müsahibədə diqqət çəkən məqamlardan biri də Azərbaycanda ən böyük investorun dövlət olması ilə bağlı fikirdir. Bununla belə, özəl investisiyalar yalnız maliyyə baxımından deyil, həm də yeni biliklər, texnologiyalar və istehsal xərclərinin azaldılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Cabbarov ixracın inkişafını dörd əsas element üzərində qurur:

• məhsulun keyfiyyəti;

• tanınma və brend formalaşdırılması;

• etibarlı nəqliyyat-logistika əlaqələri;

• maliyyə resurslarına çıxış.

Nazir vurğulayır ki, ticarət balansında davamlı müsbət saldo manatın məzənnəsinin və qiymət sabitliyinin qorunmasına xidmət edir. Bu, bir sıra regional ölkələrdən fərqli olaraq inflyasiya və milli valyutanın dəyərsizləşməsi risklərini azaldır.

Dəstək mexanizmləri və iri layihələr

Cabbarov etiraf edir ki, mövcud dəstək alətlərinin bir hissəsi hələ tam potensialı ilə istifadə olunmur.

Daimi mexanizmlər sırasında sənaye zonaları və Ələt Azad İqtisadi Zonası xüsusi qeyd olunur.

Pandemiya dövründə geniş tətbiq edilən kredit faizlərinin subsidiyalaşdırılması mexanizmi hazırda daha da genişləndirilir və artıq yalnız azad edilmiş ərazilərə və ya müəyyən sahələrə şamil edilmir.

Bununla yanaşı, logistika xərclərinin azaldılması istiqamətində yeni tədbirlər hazırlanır. Həmçinin ƏDV hesabları ilə bağlı yenilik nəzərdən keçirilir. Belə ki, biznes subyektlərinə xüsusi ƏDV hesablarında olan vəsaitləri digər dövlət ödənişləri, ilk növbədə sosial sığorta haqları üçün istifadə etməyə icazə verilə bilər. Məqsəd dövriyyə vəsaitlərinin artırılmasıdır.

Bunlara əlavə olaraq aşağıdakı mexanizmlər tətbiq olunur:

• vergi və gömrük güzəştlərini əhatə edən investisiya təşviqi tədbirləri;

• azad edilmiş ərazilərdə geniş vergi və digər güzəştlər;

• Naxçıvanda tətbiq olunan xüsusi dəstək paketləri;

• Azərbaycan Biznesin İnkişafı Fondunun xətti ilə ayrılan güzəştli kreditlər.

Nazirin sözlərinə görə, bu fond vasitəsilə hər il 200 milyon manatdan artıq vəsait ayrılır və həmin vəsait əsasən kiçik və orta sahibkarlığın inkişafına yönəldilir.

İxrac potensialını artıracaq konkret layihələrdən danışan Cabbarov Daşkəsən Dəmir Filizi Zavodunu (təxminən 2 milyard manatlıq layihə), “Zod” yatağının işlənilməsini və alüminium istehsalının iki dəfə artırılması planlarını xüsusi vurğulayır.

Yaşıl enerji layihələri də ayrıca diqqət mərkəzindədir. Hazırda 230 MVt gücündə “Masdar” günəş elektrik stansiyası və 240 MVt gücündə “ACWA Power” külək elektrik stansiyası fəaliyyət göstərir. Bundan əlavə, bp və SOCAR-ın iştirakı ilə “Şəfəq” layihəsi həyata keçirilir.

Nazirin fikrincə, bu layihələr elektrik enerjisi istehsalında istifadə olunan qazın bir hissəsini azad etməyə imkan verir və beləliklə, qaz ixracı imkanlarını genişləndirir.

Bütün bunların strateji məqsədi Azərbaycanı yalnız enerji istehsalçısı deyil, həm də regional enerji habına çevirməkdir.

Neft-qaz sektoru enerji sektoruna transformasiya olunur

Nazir açıq şəkildə etiraf edir ki, neft hasilatının pik dövrü artıq 16 il əvvəl geridə qalıb. Əgər 2010-cu ildə Azərbaycanda təxminən 51 milyon ton neft hasil olunurdusa, 2025-ci ildə bu göstərici 27,7 milyon tona enib.

Bununla belə, neft-qaz sektoru hələ də ÜDM-in təxminən 30 faizini formalaşdırır və ölkə gəlirlərinin mühüm mənbəyi olaraq qalır. Cabbarov vurğulayır ki, yaxın onilliklər üçün bu sahəyə tam alternativ mövcud deyil. Əsas yanaşma inkişafı dünya bazarlarındakı qiymət dəyişikliklərindən asılı vəziyyətə salmamaq, iqtisadi dayanıqlığı təmin etməkdir.

Nazir strategiyanı iki istiqamətə bölür.

Daxildə ehtiyatların hələ də böyük olduğu qeyd edilir. Bu çərçivədə bir sıra yeni layihələrin işə salınacağı, mövcud layihələrin isə davam etdiriləcəyi bildirilir. Bunlara “Azəri–Çıraq–Günəşli” yatağında dərin qaz layihəsi, “Abşeron” yatağının tammiqyaslı işlənməsi, “Babək” yatağında hasilatın başlanması, “Ümid” layihəsinin ikinci mərhələsi, “Bahar” və “Qum-Dəniz” yataqlarının resursları, eləcə də “Qarabağ” layihəsi daxildir.

Qeyri-ənənəvi hasilat üsullarının da öyrənildiyini bildirən nazir qeyd edir ki, bu istiqamətə əsas deyil, əlavə imkan kimi yanaşmaq lazımdır.

Xaricdə isə SOCAR fəaliyyət coğrafiyasını genişləndirir və artıq təkcə emal sahəsində deyil, hasilat layihələrində də iştirak edir. Nazir BƏƏ-də həyata keçirilən layihələri, SOCAR-ın Afrika qitəsində ilk iri layihəsini – Kot-d’İvuardakı böyük yatağı, İsraildə qaz hasilatı layihələrində iştirakını, İtaliyanın “Italiana Petroli” şirkətinin 35 faiz payının, iki neft emalı zavodunun və yanacaqdoldurma şəbəkəsinin alınmasını, eləcə də bp ilə birlikdə Özbəkistanın “Üstyurt” yatağı üzrə imzalanmış sazişi xatırladır.

Cabbarov qeyd edir ki, Azərbaycan hazırda 16 ölkəni təbii qazla təmin edir və bu, geosiyasi baxımdan həssas dövrdə ölkənin əhəmiyyətini artırır.

Nazir son illərin ən iri kapital tutumlu layihələrindən biri olacaq yeni neft emalı zavodunun tikintisini də anons edir. Layihənin həyata keçirilməsinin təxminən 5–6 il çəkəcəyi gözlənilir.

Ümumi nəticə ondan ibarətdir ki, bu sahəyə yalnız neft-qaz sektoru kimi deyil, bütövlükdə enerji sektoru kimi yanaşmaq lazımdır.

Rəqəmsallaşma və süni intellekt

Cabbarov rəqəmsallaşmanı ayrıca iqtisadi sektor deyil, istənilən iqtisadiyyat üçün baza savadlılığının elementi kimi qiymətləndirir.

Nazirin sözlərinə görə, 2025-ci ilin dekabrında Rəqəmsal İqtisadiyyatın İnkişafına Dəstək Proqramı qəbul olunub. Nümunə olaraq o, 2026-cı ildə seçilmiş 15 müəssisə üçün rəqəmsal transformasiya üzrə yol xəritələrinin hazırlanmasını göstərir. Məqsəd rəqəmsal həllərin biznesə verdiyi iqtisadi effekti əyani şəkildə nümayiş etdirməkdir.

Süni intellekt və məlumat mərkəzləri istiqamətində Birinci vitse-prezidentin rəhbərliyi ilə Rəqəmsal İnkişaf Şurası yaradılıb.

Müsahibənin ən diqqətçəkən məqamlarından biri yaxın aylarda veriləcəyi gözlənilən yeni açıqlamadır. Nazir bildirir ki, yaxın aylarda süni intellekt həlləri üçün nəzərdə tutulan yeni məlumat mərkəzləri ilə bağlı rəsmi məlumat veriləcək. Layihələr dünyanın tanınmış texnologiya tərəfdaşları ilə həyata keçiriləcək və Prezidentin 2026-cı ilin yanvarında Davosda, fevralında isə Münhendə keçirdiyi görüşlərin məntiqi davamı olacaq.

Cabbarov qeyd edir ki, İqtisadiyyat Nazirliyinin superkompüterinə olan tələbat artıq onun texniki imkanlarını üstələyir. O hesab edir ki, Azərbaycanın sabit investisiya mühiti, münasib enerji qiymətləri və inkişaf etmiş telekommunikasiya infrastrukturu gələcəkdə qonşu ölkələrə də bu xidmətlərin ixracına imkan yarada bilər.

Nazirin fikrincə, bu istiqamətdə uğurun əsas şərtlərindən biri insan kapitalının inkişafı və universitetlərlə əməkdaşlığın gücləndirilməsidir.

Rəqəmsal həllər kölgə iqtisadiyyatına qarşı mübarizənin əsas alətlərindən biri olaraq qalır.

Cabbarov ən uğurlu mexanizm kimi 2019–2025-ci illərdə qeyri-neft və qeyri-dövlət sektorunda çalışan fiziki şəxslərin gəlir vergisindən azad edilməsini göstərir. Onun sözlərinə görə, bu tədbir nəticəsində hər il orta hesabla 70 mindən çox daimi əmək müqaviləsi rəsmiləşdirilib. Yeddi il ərzində bu göstərici təxminən 500 min müqaviləyə çatıb.

Eyni zamanda vergi və sosial ödənişlər artıb, orta əməkhaqqı yüksəlib. Nazir hesab edir ki, əldə olunan nəticələrin böyük hissəsi məşğulluğun kölgədən çıxarılması ilə bağlıdır. Bununla belə, problemin tam həll olunmadığını da qeyd edir.

“Qeyri-adi il”

Cabbarov cari ili birbaşa olaraq “qeyri-adi il” adlandırır.

Onun sözlərinə görə, Körfəz regionundakı böhran təkcə neft və qaz bazarına deyil, gübrə və metal qiymətlərinə, eləcə də həmin məhsulların ticarət həcmlərinə təsir göstərir. Kənd təsərrüfatı məhsullarının dinamikasını isə proqnozlaşdırmaq çətindir.

Nazirin diqqət çəkdiyi əsas problemli sahə tikinti sektorudur. O vurğulayır ki, söhbət özəl deyil, dövlət tikintisindən gedir. Bu vəziyyət bir sıra dövlət layihələrinin növbəti mərhələyə keçirilməsi ilə əlaqədardır.

Bununla yanaşı, qeyri-neft-qaz sektorunun digər istiqamətlərində artım müşahidə olunur və nazir əsas tezisini yenidən təkrarlayır: qeyri-neft-qaz sektoru artıq iqtisadiyyatın aparıcı qüvvəsinə çevrilib.

Cabbarov müqayisə üçün aşağıdakı göstəriciləri təqdim edir:

• 2021–2025-ci illərdə orta iqtisadi artım tempi – 6 faiz;

• 2022–2025-ci illərdə orta iqtisadi artım tempi – 5,7 faiz.

Bu göstəricilər dünya üzrə orta hesabla 2,9 faiz, inkişaf etməkdə olan ölkələr üzrə 3,8 faiz, gəlir səviyyəsi orta göstəricidən yüksək olan ölkələr üzrə isə 3,9 faiz təşkil edib.

Cari ilin ilk aylarında sektorlar üzrə artım belə olub:

• İKT sektoru – təxminən 9 faiz;

• qeyri-neft sənayesi – 7,8 faiz;

• nəqliyyat sektoru – 4,5 faiz;

• ticarət sektoru – 3,7 faiz.

Turizmdə isə regional vəziyyətlə əlaqədar müəyyən yavaşıma müşahidə olunur.

Nazirin sözlərinə görə, ehtiyat siyasətinin məntiqi əlavə gəlirlərin Neft Fonduna və Mərkəzi Bankın ehtiyatlarına yönəldilməsidir. Məqsəd makroiqtisadi sabitliyi qorumaqdır.

Azad edilmiş ərazilərə yatırılan vəsaitlər isə xərc deyil, uzunmüddətli investisiya kimi qiymətləndirilir.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzur

Cabbarov bu ərazilərin azad olunmasını ilk növbədə iqtisadi deyil, milli ideya kimi xarakterizə edir.

Onun fikrincə, əsas iqtisadi məsələ bərpa prosesinin hansı ardıcıllıqla aparılmalı olduğunu müəyyənləşdirməkdir ki, maksimum nəticə əldə olunsun. Çünki insanların geri qayıtması üçün ilk şərt iqtisadi dayanıqlılıq, yəni məşğulluq və iqtisadi aktivliyin təmin edilməsidir.

Bu yanaşmanın əsasında rayonların iqtisadi ixtisaslaşması və iki sənaye parkı dayanır.

Ağdam Sənaye Parkı regionun sənaye potensialının inkişafına yönəlib. Burada 31 rezident və 5 qeyri-rezident fəaliyyət göstərir, onların 13-ü artıq istehsala başlayıb. Rezidentlərin sayına görə park Sumqayıt Kimya Sənaye Parkından sonra ölkədə ikinci yerdədir.

“Araz Vadisi İqtisadi Zonası”nda isə 20 rezident və 3 qeyri-rezident fəaliyyət göstərir. Zona əsasən nəqliyyat-logistika xidmətlərinə və Zəngəzur dəhlizinin funksiyalarına xidmət edir.

Dövlət infrastrukturun qurulmasında “yolu əvvəlcədən çəkmək” prinsipinə əsaslanır.

Nazir böyük potensialın mədənçıxarma sektorunda olduğunu bildirir. Şahbulaq, Dövlətyarlı, Xocalı, Ağdərədəki “Dəmirli” kompleksi, “Zod” yatağı, Qubadlı və Laçındakı yataqlar xüsusi qeyd olunur.

Kənd təsərrüfatında isə Yevlaxda tətbiq edilmiş aqropark modelinin bu ərazilərə köçürülməsi nəzərdə tutulur.

Xidmət sektoru və kreativ iqtisadiyyat da prioritet istiqamətlər sırasındadır. Nümunə kimi Xankəndidə fəaliyyət göstərən Qarabağ Universiteti əsasında formalaşdırılan “şəhər–universitet” modeli göstərilir. Burada çoxdilli təhsilin inkişafına da xüsusi önəm verilir.

Növbəti mərhələ Böyük Qayıdış üzrə İkinci Dövlət Proqramı olacaq. Bu proqram çərçivəsində vergi, gömrük, sosial ödənişlər və kommunal şəbəkələrə qoşulma ilə bağlı güzəşt müddətlərinin uzadılması, yeni təşviq mexanizmlərinin tətbiqi, maliyyə resurslarına çıxışın genişləndirilməsi, geoloji kəşfiyyat işlərinin davam etdirilməsi və insan kapitalının gücləndirilməsi nəzərdə tutulur.

Sahibkarlıq

Nazir sahibkarlığın uğurunun əsas göstəricisi kimi özəl sektorun vergi ödənişlərini göstərir. Onun fikrincə, vergi bazası iqtisadi fəallıq nəticəsində formalaşdığı üçün vergi daxilolmalarının artması biznesin inkişaf tempini dolayı şəkildə əks etdirir.

Bununla belə, Cabbarov sahibkarların problemlərinin olmadığını iddia etmir.

Dövlət dəstək alətləri konkret problemlərin həllinə yönəldilir:

• güzəştli kreditlər və faiz subsidiyaları – maliyyəyə çıxışın yaxşılaşdırılması üçün;

• dövlət zəmanətləri – girov təminatı olmayan sahibkarlar üçün;

• investisiya təşviqləri və startap sertifikatları – prioritet layihələr üçün.

Nazir hesab edir ki, coğrafi və sahəvi güzəştlərin məqsədi biznesi ölkə üçün vacib hesab edilən istiqamətlərə yönəltməkdir. Onun fikrincə, geri dönüş müddəti 7–8 il olan sənaye layihələri sürətli ticarətdən daha böyük strateji əhəmiyyət daşıyır.

Cabbarov maliyyəyə çıxış, bəzi hallarda həddindən artıq dövlət tənzimlənməsi və dövlət qurumlarının bazar iştirakçısı kimi çıxış etməsinin yaratdığı rəqabət problemlərini açıq şəkildə etiraf edir.

Müsbət dinamikanın göstəricisi kimi isə o qeyd edir ki, cari ilin ilk dörd ayında qeyri-neft-qaz sektorunun qeyri-dövlət seqmentində əsas kapitala yatırılan investisiyalar 15 faizdən çox artıb.

Həmçinin investisiyalarda qeyri-dövlət sektorunun payı 51,1 faizə yüksəlib.

Nazirin yekun qənaəti belədir: ölkə düzgün istiqamətdə irəliləyir və bu prosesdə sahibkarların səsi onun üçün prinsipial əhəmiyyət daşıyır.