Xəzər “sülh dənizi” statusunu itirib – günahkar kimdir və nə etmək lazımdır?
2015-ci il oktyabrın 7-də Xəzərin üzərində alovlar yüksəldi – Rusiyanın "Dağıstan", "Qrad Sviyajsk", "Uqliç" və "Velikiy Ustyuq" hərbi gəmilərindən 26 ədəd "Kalibr-NK" qanadlı raketi buraxıldı.
Raketlər suyun səthinə maksimum yaxın məsafədə hərəkət edərək İran və İraqın hava məkanından keçdi. Marşrut əvvəlcədən Tehran və Bağdadla razılaşdırılmışdı. Onlar Suriyadakı 11 hədəfi vurdu. Rusiya Müdafiə Nazirliyi zərbələrin dəqiqliyinin "üç metrdən artıq olmadığını" açıqladı.
Həmin buraxılışların videogörüntüləri o dövrdə sosial şəbəkələrdə texnoloji maraq doğuran nadir hadisə kimi sürətlə yayıldı. Xəzər üzərində alçaq hündürlükdə uçan raket həqiqətən də qeyri-adi mənzərə idi. Lakin məhz həmin gecə sahilyanı beş dövlətin rəsmi sənədlərində "sülh dənizi" adlandırılan qapalı akvatoriya ilk dəfə hərbi atəş mövqeyinə çevrildi.
Aradan təxminən 11 il keçdi. 2026-cı il iyulun 25-nə keçən gecə eyni dənizdə bir gəmidə partlayış baş verdi və nəticədə bir nəfər həlak oldu.
Nə baş verdi?
Ukrayna Təhlükəsizlik Xidməti Xəzər dənizinin akvatoriyasında pilotsuz uçuş aparatları ilə bir neçə hədəfin vurulduğunu açıqladı. Bildirilən hədəflər Filanovski adına yatağın neft platforması, Port Olya 2 yük gəmisi, Begey quru yük gəmisi və 12418 layihəli "Molniya" raket kateri olub.
Ukrayna tərəfinin versiyasına görə, hər iki gəmi beynəlxalq sanksiyalar altındadır və İranla Rusiya arasında hərbi yüklərin daşınması üçün istifadə olunurdu. Həmin gün Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski də Xəzər dənizində uzaqmənzilli zərbələrin "çox yaxşı nəticələr verdiyini" bəyan etdi.
İran Xarici İşlər Nazirliyi isə zərbənin İranın ticarət gəmisinə endirildiyini bildirdi. Nazirliyin məlumatına görə, gəmidə partlayış baş verib, bir dənizçi ölüb, daha biri yaralanıb. Tehran hadisəni təcavüz aktı və BMT Nizamnaməsinin 2-ci maddəsinin 4-cü bəndinin pozulması kimi qiymətləndirib, Ukraynanın müvəqqəti işlər vəkilini XİN-ə çağırıb və baş verənlərin bütün Xəzəryanı dövlətlərin təhlükəsizliyinə təhdid yaratdığını bəyan edib.
İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi Avropa İttifaqının xarici siyasət və təhlükəsizlik məsələləri üzrə ali nümayəndəsi Kaya Kallasla telefon danışığında BMT Təhlükəsizlik Şurasının hadisəyə sərt reaksiya verməsini tələb edib.
Bu son bəyanat əslində Xəzərin digər sahilyanı ölkələrinə də ünvanlanıb və doğrudan da cavab tələb edir. Lakin həmin cavab Tehranın istədiyindən daha geniş məzmun daşımalıdır.
İki versiya və adı açıqlanmayan bir gəmi
Tərəflərin hadisə ilə bağlı versiyaları demək olar ki, heç bir məqamda üst-üstə düşmür. Kiyev iki gəminin – hər ikisinin Rusiyaya məxsus və ya Rusiya bayrağı altında üzən gəmilərin adını çəkib (baxmayaraq ki, sonradan həmin paylaşım redaktə olunub). Tehran isə İranın ticarət gəmisindən danışır, lakin onun nə adını, nə bayrağını, nə də IMO qeydiyyat nömrəsini açıqlayır.
Daşınan yüklə bağlı ən konkret iddia isə əməliyyatı həyata keçirən qurumdan deyil, Ukraynanın İsraildəki səfiri Yevgeni Korniyçukdan gəlib. O, İsrailin N12 telekanalına müsahibəsində bildirib ki, gəmi pilotsuz uçuş aparatları və raketlər üçün komponentlər daşıyırdı.
Təsdiqlənmiş faktlarla təsdiqlənməyən iddiaları bir-birindən ayırmaq lazımdır. Gəmilərin marşrutu Kiyevin açıqlamalarından asılı olmayaraq müxtəlif mənbələr tərəfindən sənədləşdirilib. Port Olya 2 ABŞ Maliyyə Nazirliyinin sanksiya siyahısına daxil edilib, Begey gəmisinə isə Böyük Britaniya və Kanada tərəfindən sanksiyalar tətbiq olunub. ABŞ Xəzinədarlığı daha əvvəl də Xəzər marşrutunun İranla Rusiya arasında daşımalar üçün istifadə edildiyini bildirmişdi.
Bundan əlavə, Sky News-un istinad etdiyi mənbənin məlumatına görə, hələ 2023-cü ilin yanvarında İranın Əmirabad limanından Rusiya bayrağı altında üzən Musa Jalil və Begey gəmiləri yola düşmüşdü. Onların təxminən 200 konteynerdə 100 milyona yaxın patron və 300 minə yaxın artilleriya mərmisi daşıdığı iddia olunurdu.
Burada mühüm qeyd edilməlidir ki, sanksiya siyahısına daxil edilmə inzibati qərardır və hər hansı faktın məhkəmə qaydasında təsdiqlənməsi anlamına gəlmir.
Bununla belə, 25 iyul gecəsi gəmidə hansı yükün olduğu barədə nə İran, nə də Ukrayna hər hansı sübut təqdim edib. İran Rusiya-Ukrayna müharibəsində iştirakını inkar edir, lakin bu iddianı yoxlamağa imkan verəcək gəminin adını açıqlamır. Ukrayna isə konkret gəmilərin adını çəksə də, onların daşıdığı yükə dair sübut təqdim etmir.
Bu, jurnalistikanın uğursuzluğu deyil, daha dərin problemin göstəricisidir. Xəzəryanı beş dövlət təxminən 30 il ərzində dənizin hüquqi statusu barədə razılıqlar əldə etsələr də, bu akvatoriyada baş verən hadisələri müstəqil və obyektiv şəkildə müəyyən etməyə imkan verən heç bir mexanizm yaratmayıblar.
Xəzərdə nə beynəlxalq monitorinq sistemi, nə yoxlama proseduru, nə də müstəqil arbitraj institutu mövcuddur. Buna görə də burada baş verən istənilən insident dərhal yoxlanılması mümkün olmayan qarşılıqlı bəyanatların toqquşmasına çevrilir və hər bir tərəf istədiyi iddianı irəli sürmək imkanı qazanır.
Müharibəni bu dənizə kim gətirdi?
Tehranın Xəzəryanı dövlətlərin təhlükəsizliyi ilə bağlı çağırışı bir neçə il əvvəl – öz gəmisinə zərbə endirilməzdən əvvəl səslənsəydi, daha inandırıcı görünərdi.
Xəzər 2026-cı il iyulun 25-də deyil, hələ 2015-ci ilin həmin oktyabr gecəsində hərbi əməliyyatlardan kənar məkan statusunu itirdi. O vaxtdan etibarən Xəzər akvatoriyasından raket buraxılışları dəfələrlə təkrarlanıb: əvvəl Suriyaya, daha sonra isə Ukrayna ərazisinə.
Hazırkı hücumun hədəfləri sırasında "Molniya" layihəli raket kateri də var. Bundan əvvəl, may ayında Xəzər dənizində "Kalibr" raketlərinin daşıyıcısı olan 22800 layihəli "Karakurt" kiçik raket gəmisinə də zərbə endirilmişdi. Paralel olaraq ABŞ, Böyük Britaniya və Kanadanın sanksiya qurumlarının qiymətləndirmələrinə əsasən, Xəzər üzərindən nəzarətdən kənarda fəaliyyət göstərən logistik dəhliz formalaşdırılıb.
Burada hüquqi qiymətləndirmədə dəqiqlik vacibdir. Rusiya və İran həm 2018-ci il tarixli Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında Konvensiyanın iştirakçılarıdır, həm də məhz özlərinə sərf etdiyi hallarda istinad etdikləri hüquqi rejimin tərəfləridir. Xəzər akvatoriyasının qanadlı raketlərin buraxılış meydançasına və hərbi-logistika dəhlizinə çevrilməsi həmin rejimin onu yaradanlar tərəfindən daxildən sarsıdılması deməkdir.
Ümumi dənizi öz müharibəsinin arxa cəbhəsinə çevirən dövlət artıq həmin dənizin təhlükəsizliyindən danışmaq mənəvi və siyasi hüququnu itirir.
Bu səbəbdən onlara ünvanlanan tələb son dərəcə konkretdir: Xəzərdən raket buraxılışları da dayandırılmalı, hərbi yüklərin daşınmasına da son qoyulmalıdır. Əks halda, dəniz doğrudan da təhlükəsiz məkan statusunu itirmək riski ilə üz-üzə qalacaq.
Mövcud vəziyyət Kiyevə zərbə endirmək hüququ verirmi?
Kiyevin mövqeyinin öz daxili məntiqi var və bunu görməzdən gəlmək mənasızdır.
Ukrayna tərəfinin məlumatına görə, ölkə şəhərləri üzərində İran istehsalı olan 44 mindən çox pilotsuz uçuş aparatı vurulub. Müharibə aparan ordunun düşmənin hərbi logistikasını sıradan çıxarması onun əsas vəzifələrindən biridir və silah daşınmasına görə sanksiya siyahılarına salınmış gəmilər Kiyevin baxışına görə qanuni hərbi hədəf hesab olunur.
Bununla belə, bu məntiq həmin arqumentdən çıxarılan nəticəni avtomatik şəkildə əsaslandırmır.
Xəzər nə açıq dənizdir, nə də hərbi əməliyyatlar teatrıdır. Bu, beş dövlətin yaratdığı xüsusi hüquqi rejimə malik qapalı su hövzəsidir və həmin rejimdə bütün məsələlərin Xəzəryanı ölkələr tərəfindən sülh yolu ilə həll olunacağı təsbit edilib.
Bu sularda hər hansı xarici dövlətə güc tətbiq etmək hüququ verən heç bir mexanizm mövcud deyil. Bu hüquq nə Ukraynaya, nə də başqa hər hansı dövlətə tanınıb.
Daşınan yükün xarakteri isə istənilən dəniz məkanında müəyyən prosedurlar vasitəsilə müəyyən edilir: baxış keçirilməsi, saxlanılması, liman nəzarəti və sanksiya mexanizmlərinin tətbiqi yolu ilə.
Pilotsuz uçuş aparatının zərbəsi isə heç nəyi sübut etmir. O, faktın müəyyən edilməsini güclə əvəz edir və gələcəkdə həmin faktın araşdırılmasını tamamilə mümkünsüz edir. Dənizin dibinə batmış gəmi artıq nə yük manifestini, nə də yük bölməsini nümayiş etdirə bilər.
Əgər sanksiya rejimi illərlə işləməyibsə – görünən odur ki, işləməyib – bu, hüquq tətbiqi sisteminin uğursuzluğudur. Belə uğursuzluq nəzarətin bərpası ilə aradan qaldırılmalıdır, pilotsuz aparatlarla deyil.
Qanunsuz yük qanuni vasitələrlə qarşısı alınmaqla dayandırılmalıdır. Burada hər iki prinsip eyni dərəcədə vacibdir.
Çıxışı olmayan dəniz və mümkün ekoloji fəlakət
Məsələnin daha bir tərəfi də var.
Ukrayna nə 2018-ci il Xəzər Konvensiyasının, nə Xəzər dənizinin dəniz mühitinin mühafizəsi üzrə Çərçivə Konvensiyasının, nə də Aktau Protokolunun iştirakçısıdır.
Bu səbəbdən onun neft dağılmasının aradan qaldırılması ilə bağlı öhdəlikləri yoxdur, kompensasiya mexanizmlərində payı yoxdur və hadisənin nəticələrinin müzakirə ediləcəyi masa arxasında da yeri yoxdur.
Beləliklə, kənar tərəf ekoloji nəticələrinə görə məsuliyyət daşımadığı qapalı su hövzəsinə hərbi əməliyyatlar gətirib. Nəticədə yaranacaq hesab isə bu müharibədə iştirak etməyən dövlətlərə təqdim olunacaq.
Məhz burada siyasi şərhlərdə adətən diqqətdən kənarda qalan məqam – fizika başlayır.
Xəzər dünyanın ən böyük qapalı su hövzəsidir. O, Dünya okeanı ilə əlaqəsi olmayan axarsız göldür. Burada nə boğaz var, nə də çirklənməni hövzədən kənara çıxara biləcək güclü axınlar.
Xəzərə düşən neft bu hövzəni tərk etmir. O, dənizin dibinə çökür və illərlə toplanır.
İndiyədək Ukraynanın hərbi əməliyyatlar apardığı Qara dənizlə müqayisə fiziki baxımdan düzgün deyil. Çünki Qara dənizin Bosfor boğazı var, Xəzərin isə heç bir çıxışı yoxdur.
Bu məqamda hətta çıxış yolu olan dənizdə neft sızmasının hansı nəticələrə səbəb olduğunu xatırlamaq yerinə düşər.
2024-cü il dekabrın 15-də Kerç boğazında yeddi ballıq fırtına zamanı istismar müddətini başa vurmuş "Volqoneft-212" və "Volqoneft-239" tanker gəmiləri qəzaya uğradı. Birinci tanker iki hissəyə bölünərək batdı, ikinci isə idarəetməni itirərək dayazlığa oturdu.
Gəmilərdə ümumilikdə 8,5 min tondan çox mazut vardı və onun bir hissəsi dənizə axdı. Hadisə nəticəsində bir dənizçi həlak oldu.
Bundan sonra hər kəsin yaddaşında qalan mənzərə yarandı: sahilləri örtən qara mazut zolaqları, könüllülərin əllə təmizlədiyi quşlar, Anapa sahillərində sahilə çıxan ölü delfinlər.
Rusiyanın Təbiətdən İstifadəyə Nəzarət Federal Xidməti "Volqoneft-212" tankerinin sahibi və fraxtçısına qarşı 49,5 milyard rubl, "Volqoneft-239" tankerinin sahibinə qarşı isə 35 milyard rubldan çox məbləğdə iddia qaldırdı. Məhkəmə bu tələbləri təmin etdi.
Hadisədən ilyarım keçməsinə baxmayaraq, proses hələ də başa çatmayıb.
2026-cı ilin yazında Anapanın çınqıllı çimərliklərinin bir hissəsi təmizlənmiş hesab edildi. Rusiyanın Baş nazirinin müavini Vitali Savelyev bildirdi ki, mazutun 90 faizdən çoxu yığışdırılıb və su sanitariya normalarına uyğundur.
Alimlər isə daha ehtiyatlı danışırlar. Onların sözlərinə görə, torpaqda və dib sularında çirklənmənin səviyyəsi azalsa da, ağır neft fraksiyaları çox ləng parçalanır, onların qalıqları hələ də dənizin dibində qalır və sahil boyunca gəzərkən ayaqqabılarda qəhvəyi ləkələr buraxır.
Qeyd etmək lazımdır ki, bu, hərbi zərbə deyil, qəza idi. Hadisə açıq dənizdə, çıxışı olan hövzədə baş vermişdi. Hadisənin konkret təqsirkarı müəyyən edilmiş, məhkəmə keçirilmiş və ziyanın ödənilməsinə cavabdeh tərəf də məlum olmuşdu.
Buna baxmayaraq, nəticələrin aradan qaldırılması üçün ilyarım vaxt, milyardlarla rubl və minlərlə könüllünün əməyi tələb olundu. Bununla belə, bu hadisəyə hələ də yekun nöqtə qoyulmayıb.
İndi isə eyni ssenarini Xəzərə tətbiq edək. Burada nə boğaz var, nə də çirklənməni aparacaq axınlar. Hərbi əməliyyatlar şəraitində isə Tehran Konvensiyasına qoşulmadığı üçün məsuliyyət daşıyacaq konkret təqsirkarı müəyyən etmək də mümkün olmayacaq. Məhkəmə də olmayacaq, çünki belə işlərə baxacaq yurisdiksiya mövcud deyil.
Geridə yalnız mazut və qapalı su hövzəsi qalacaq. Həmin hövzədə isə nərəkimilər, Xəzər suitisi yaşayır və beş dövlətin balıqçılıq təsərrüfatı bu ekosistemdən asılıdır.
Keçilməsi yolverilməz olan xətt
Buradan diplomatik yumşaltmalara ehtiyac qoymayan bir nəticə çıxır.
Axarsız qapalı su hövzəsində neft-qaz infrastrukturuna zərbə endirilməsi yolverilməzdir. Bu, sadəcə "arzuolunmaz" və ya "fəsadlar yarada biləcək" addım deyil, məhz yolverilməzdir və heç bir hərbi zərurət arqumenti buna haqq qazandıra bilməz.
Nəqliyyat gəmisini batırmaq mümkündür və bunun nəticələri nə qədər ağır olsa da, məhdud xarakter daşıyacaq.
Lakin stasionar neft platformasına zərbə endirilməsi Xəzər kimi qapalı hövzədə qaçılmaz neft sızması deməkdir. Belə çirklənməni nə hövzədən kənara çıxarmaq, nə qısa müddətdə lokallaşdırmaq, nə də müvafiq məhkəmə yurisdiksiyası olmadığı halda hər hansı tərəfdən hüquqi qaydada tələb etmək mümkündür. Burada dəyən zərər geri dönməz xarakter daşıyır və münaqişə tərəflərinə deyil, bu dənizdən dolanan sahilyanı xalqlara yönəlmiş olur.
Rusiyanın Xəzər sektorunda "LUKOIL" şirkətinin ən böyük aktivlərindən biri olan Filanovski adına yatağın platforması artıq zərbə alıb. Hadisənin real nəticələrinin miqyası barədə ictimaiyyətə heç bir məlumat verilməyib və elə bu səssizlik özü narahatlıq doğurur.
Eyni tələb, eyni qətiyyətlə digər tərəfə də ünvanlanmalıdır: hasilat infrastrukturu yaxınlığında hərbi obyektlərin və hərbi logistikanın yerləşdirilməsi də yolverilməzdir. Çünki bu, həmin obyektlərə zərbə endirilməsi üçün formal əsas yaradır.
Müharibəni neft platformasının arxasında gizlədən tərəf də, həmin platformaya atəş açan tərəf qədər baş verəcək neft sızmasına görə məsuliyyət daşıyır.
Azərbaycan üçün bütün bunlar birinci dərəcəli əhəmiyyət kəsb edən məsələlərdir.
Bu yaxınlarda BMT Baş Assambleyasının 80-ci sessiyasında çıxış edən Prezident İlham Əliyev Xəzərdə baş verən prosesləri nəticələri əvvəlcədən proqnozlaşdırılması mümkün olmayan ekoloji fəlakət adlandırmış və dənizin sürətlə dayazlaşmasının əsas səbəblərindən birinin iqlim dəyişikliyi olmadığını xüsusi vurğulamışdı.
İyulun 17-də Moskvada Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov və Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov Xəzərin dayazlaşması probleminin yalnız bütün Xəzəryanı dövlətlərin birgə səyləri ilə həll oluna biləcəyini bəyan etdilər.
Yəni Xəzərlə bağlı gündəlik məhz son həftələrdə xüsusilə aktuallaşıb. Məhz belə bir vaxtda neft platformasına endirilən zərbə bu gündəliyin içinə vurulmuş mismar təsiri bağışlayır.
Dayazlaşan dəniz eyni zamanda hərbi əməliyyatlar məkanına çevrilir. Sahilyanı dövlətlər üçün əsas problem də məhz bu iki prosesin eyni vaxtda baş verməsidir. Qalan bütün məsələlər isə bunun nəticəsidir.
Bunun tamamilə praktiki tərəfi də var.
Dəniz akvatoriyasında hərbi riskin artması yalnız hədəfə çevrilən gəmilər üçün deyil, bütün gəmiçiliyin sığorta haqlarını yüksəldir.
Xəzər üzərindən Avropa ilə Mərkəzi Asiyanı birləşdirən Orta Dəhliz keçir. Qazaxıstan, Türkmənistan və Azərbaycan karbohidrogen ixracı üçün Xəzər infrastrukturundan istifadə edirlər.
Fraxt və sığorta xərclərinin bahalaşması müharibənin ilk növbədə həmin münaqişədə iştirak etməyən ölkələr tərəfindən ödənilməsi mexanizminə çevrilir.
Birbaşa təhlükə də mövcuddur.
Xəzərin bir sektorunda yaranan presedent bütün dəniz üçün presedent sayılır. Avropaya enerji resursları ixrac edən digər Xəzəryanı dövlətlərin neft yataqları da vurulan platforma ilə eyni akvatoriyada və eyni zərbə məsafəsində yerləşir.
Bir dəfə aradan qaldırılmış təhlükəsizlik həddi onu pozan tərəflə məhdudlaşmır.
Nə deyilməlidir?
Bütün tərəfləri təmkin nümayiş etdirməyə çağırmaq konkret tələblərlə müşayiət olunmasa, sadəcə siyasi bəyanat olaraq qalacaq.
Birincisi. Xəzər tam şəkildə və hər iki istiqamətdə hərbi əməliyyatlar zonasından çıxarılmalıdır: nə onun akvatoriyasından raket buraxılışlarına və hərbi logistika daşımalarına yol verilməli, nə də kənardan bu hövzəyə zərbələr endirilməlidir.
Bu, iki ayrı prinsip deyil, vahid prinsipdir və heç bir istisna olmadan hamıya şamil edilməlidir. Bununla yanaşı, Konvensiyanın iştirakçısı olaraq öz yaratdıqları hüquqi rejimi pozan dövlətlərin məsuliyyəti həmin sənədə qoşulmayan kənar tərəfin məsuliyyətindən daha ağırdır.
İkincisi. Xəzərdə mülki gəmiçilik və enerji infrastrukturu qeyd-şərtsiz toxunulmaz elan edilməlidir.
Daşınan yük barədə şübhələr silahla deyil, hüquqi prosedurlar vasitəsilə araşdırılmalıdır.
Üçüncüsü. 2011-ci il avqustun 12-də qəbul edilmiş və əsasən texnogen qəzalar üçün nəzərdə tutulan Aktau Protokolu hərbi əməliyyatlar nəticəsində yaranan çirklənməyə dair ayrıca normalarla tamamlanmalıdır.
Bu normalar hadisə yerinə çıxış qaydalarını, nəticələrin aradan qaldırılmasının maliyyələşdirilməsini, məsuliyyətin bölüşdürülməsini, o cümlədən zərəri vuran tərəfin Konvensiyanın iştirakçısı olmadığı halları da əhatə etməlidir.
Bu, yeni danışıqlar prosesinin başlanmasını tələb etmir. Söhbət mövcud beynəlxalq müqavilənin təkmilləşdirilməsindən gedir.
Məhz bu hüquqi boşluq müharibənin Xəzərə gəlməsinə imkan verən əsas çatışmazlıqdır.
Bu məsələlər öz həllini tapmayınca, təəssüflə etiraf etmək lazım gələcək ki, Xəzər artıq sülh dənizi deyil.
Sadəcə, bu ilin 25 iyulunadək bunun bədəlini heç kim ödəmirdi.
First News Media Analitik Şöbəsi
Məqaləni başqa dillərdə də oxuya bilərsiniz:
The Caspian has ceased to be a 'sea of peace' - who is to blame and what to do?
Каспий перестал быть «морем мира» — кто виноват и что делать?
