Erməni diasporu, kino və keçmişin saxta narrativləri
Xorvatiyada 2023-cü il hadisələrindən bəhs edən filmə mükafat verilib — o hadisələrdən ki, işğal illərində Qarabağda yaşayan ermənilər Azərbaycanın bərpa olunmuş suverenliyi ilə barışmaq istəməyərək Xankəndini və ətraf əraziləri kütləvi şəkildə tərk etmişdilər.
Rəsmi İrəvan bu “kino uğuru” ilə bağlı susub, hekayənin ən maraqlı tərəfi də elə budur.
Mükafat Dalmasiya sahilindəki Şibenik şəhərində keçirilən festivalda, “Ən yaxşı debüt tammetrajlı film” nominasiyası üzrə təqdim olunub.
“Croatian International Film” Festival bu il üçüncü dəfə, iyulun 24-27-də keçirilib; müraciətlər “FilmFreeway” platforması vasitəsilə qəbul edilirdi. Festival Bill Murray və Naomi Watts-un rol aldığı 2024-cü il istehsalı “The Friend” filmi ilə açılıb.
Mükafatlandırılan film “There's No Place Like Home” (“Ev kimi yer yoxdur”) adlanır və yuxarıda qeyd edildiyi kimi, 2023-cü ilin payızında erməni əhalisinin Azərbaycanın Qarabağ regionundan çıxışına həsr olunub.
Filmin müəllifi Diana Madisondur və o, Ermənistan Respublikasından deyil. Los-Ancelesdə, Little Armenia (“Kiçik Ermənistan”) adlanan məhəllədə anadan olub və böyüyüb, valideynləri Sovet İttifaqından 1970-1980-ci illərin qovşağında qaçqın statusu ilə gəliblər.
Karyerasına “Entertainment Tonight”da təcrübəçi kimi başlayıb, sonra kifayət qədər populyar əyləncə kanalına çevrilən “Hollyscoop” adlı “YouTube” kanalını yaradıb, daha sonra isə öz rəqəmsal studiyasını satıb.
Kim Kardaşyanla birlikdə “Lifetime” telekanalı üçün “Glam Masters” şousunun icraçı prodüseri olub. Sonra isə “Neiman Marcus və Bloomingdale's” şəbəkələrində satılan kosmetika brendini təsis edib. Bu layihəyə qədər sənədli film çəkməyib.
Filmin nə üçün çəkildiyini ən yaxşı onun öz yaradıcıları izah ediblər. 2024-cü ilin sentyabrında Los-Ancelesdə nəşr olunan “Armenian Weekly” çəkiliş qrupu ilə müsahibə dərc edib. Madison ideyanı guya erməni hekayələrinin “təbliğat və neft pulları” ilə manipulyasiya edilməsi ilə izah edib və planını açıqlayıb: sənayedəki əlaqələrdən istifadə etmək, festival dövrəsindən başlamaq və oradan “Oskar” yarışına çıxmaq. Həmin vaxt layihə qırx dəqiqəlik lent kimi təqdim olunurdu. Şibenikdə isə o, tammetrajlı debüt kimi mükafat alıb.
Bu dəfə İrəvan mənalı şəkildə susdu
Ayrıca qeyd etmək lazımdır ki, bu layihədə Ermənistan dövlətinin iştirakına dair heç bir əlamət yoxdur. Film Ermənistanın Milli Kinomərkəzinin maliyyələşdirdiyi işlər sırasında yer almır. Erməni diplomatik nümayəndəliklərinin iştirakı ilə nümayişlər hələlik olmayıb. Nə XİN, nə də Mədəniyyət Nazirliyi mükafata reaksiya verməyib. Rəsmi İrəvan bu qələbəni sadəcə görməzdən gəlib və mükafatın özündən fərqli olaraq, izah tələb edən məhz budur.
Fikrimizcə, belə bir izah var. Ermənistan dövləti ilə mütəşəkkil erməni diasporu artıq bir neçə ildir ki, mövzusu Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesi olan mübahisə vəziyyətindədir.
2025-ci ilin avqustunda sülh sazişinin paraflandığı Vaşinqton sammitindən sonra Amerika Erməni Milli Komitəsi (ANCA) Konqresdə “Cənubi Qafqazda ədalət olmadan sülh” adlı brifinq keçirib.
Orada əldə olunanları sülhə aparan yol deyil, “erməni dövlətinin məhvi sxemi” adlandırıblar. ABŞ administrasiyasının Azərbaycanla hərbi əməkdaşlığa yol açan 907-ci düzəliş üzrə məhdudiyyətləri ləğv etməsini isə ANCA ümumiyyətlə “ehtiyatsız addım” kimi səciyyələndirib.
İrəvan da az birbaşa cavab vermir. 2026-cı il iyunun 17-də parlamentdə çıxış edən Nikol Paşinyan Azərbaycan tərəfinin “yenidən gündəmə gələn tələblərinə” görə məsuliyyəti erməni müxalifətinin və diaspor strukturlarının üzərinə qoyub: onun sözlərinə görə, Bakının “Qərbi Azərbaycan” ritorikası köçürülmüş Qarabağ ermənilərinin hüquqlarının müdafiəsi kampaniyalarına cavabdır.
Prioritetlərin dəyişməsi daha köhnə mövzuya da toxunub. 2024-cü ilin oktyabrında Ermənistanın XİN başçısı Ararat Mirzoyan bəyan edib ki, 1915-ci il hadisələrinin beynəlxalq səviyyədə tanınması artıq bir nömrəli prioritet deyil; prioritet kimi sülh, sabitlik və qonşularla münasibətlərin normallaşdırılması göstərilib.
2026-cı ilin iyununda İsrail hökuməti həmin hadisələrin guya “soyqırımı” kimi tanınmasına dair qanun layihəsini təsdiqləyəndə İrəvan bir neçə gün susub, sonra isə Paşinyan cavab verməyi lazım bilmədiyini bildirib: onun sözlərinə görə, mövzunu siyasi alətə çevirməkdən çəkinmək Ermənistan Respublikasının maraqlarınadır.
Üç onillik boyunca işini tanınma kampaniyaları ətrafında quran strukturlar üçün bu, ümumi işdən imtina kimi səsləndi.
Bu ayrılığın ölçülə bilən əsası da var. Ən iri diaspor təşkilatlarının siyasi kapitalı həll olunmamış münaqişə ətrafında toplanıb: qətnamələr, lobbiçilik kampaniyaları, vəsait yığımı. Nizamlanma yalnız onların inanclarına zidd deyil, həm də otuz il ərzində formalaşdırılmış aktivi dəyərdən salır. Söhbət sadəcə koordinasiyadan və ya qəsddən getmir, söhbət müəyyən çərçivənin özünü təkrar-təkrar bərpa etdiyi mühitdən gedir. Los-Ancelesli bir sahibkarın şəxsi debüt filmi ilə Kapitoli təpəsindəki brifinq eyni istiqamətə hərəkət edir, halbuki görünür, aralarında heç bir təşkilati bağlılıq yoxdur.
“Erməni sayağı balans” (Avropanı qane edən balans)
Burada qeyd etmək yerinə düşər ki, üç il ərzində müxtəlif sənədli film baxışları Qarabağ münaqişəsinin bir — erməni tərəfindən bəhs edən bütöv bir qrup filmi mükafatlandırıb.
Şoqakat Vardanyanın “1489” filmi Amsterdam IDFA-nın beynəlxalq müsabiqəsinin baş mükafatını və FIPRESCI mükafatını alıb. Sarin Hayrabedyanın “My Sweet Land” filmi Şeffild sənədli film festivalının debüt müsabiqəsində Münsiflər Heyətinin Baş Mükafatına layiq görülüb. Emili Mkrtçyanın “There Was, There Was Not” filmi Mar-del-Platada tamaşaçı simpatiyası mükafatını və münsiflərin fəxri fərmanını, həmçinin İrəvanın “Qızıl Ərik” festivalında “FIPRESCI” mükafatını qazanıb. İnna Saakyanın “Auroranın şəfəqi” filmi Annesi, Amsterdam, Lissabon və Hamburq festivallarından keçib və Ermənistan tərəfindən “Oskar”a namizəd göstərilib.
Bu siyahılarda həmin münaqişənin ikinci tərəfi haqqında heç bir hekayə yoxdur — Azərbaycandan olan filmlər çox vaxt bu festivalların təşkilatçılarının senzurasından keçmir, erməni kinematoqrafçıları isə təbii ki, azərbaycanlı məcburi köçkünlərin 30 illik əzab tarixini görməzdən gəlirlər.
Burada belə filmlərin müəlliflərinin özlərinə vermədiyi bir sual vermək lazımdır. Sadalanan bütün işlər 2023-2025-ci illərdə çəkilib — yəni “ev itkisi” haqqında danışmağın həm mümkün, həm də tələb olunan vaxtında. Lakin elə həmin Qarabağda və elə həmin ətraf rayonlarda evini itirən insanlar 2023-cü ildə peyda olmayıb.
Yüz minlərlə azərbaycanlı 1980-ci illərin sonu, 1990-cı illərin əvvəlində həm oradan, həm də Ermənistandan qovulub. Çoxu üç onilliyi vaqonlarda, yataqxanalarda, yarımçıq sanatoriyalarda və çadır düşərgələrində, əksəriyyətinin bir daha qayıda bilmədiyi yerlərdən uzaqda keçirib...
Otuz il ərzində bu insanlardan heç biri heç ötəri də olsa, avropalıların bu qədər sevdiyi balans naminə də olsa — erməni tərəfinin pulu ilə çəkilmiş, Amsterdamda, Şeffilddə və ya Mar-del-Platada mükafat almış sənədli filmin qəhrəmanlarından birinə çevrilməyib. Onların hekayələri var. Toplanıb, sənədləşdirilib, əlçatandır. Sadəcə, bu gün beynəlxalq auditoriyaya “ev itkisi”nin nə demək olduğunu izah edənlərə lazım olmayıb.
“Ev” anlayışının universal, onun itirilməsinin isə ümumbəşəri faciə olması tezisi bu filmlərdə daim səslənir. Bu, doğrudur. Yoxlamaq da çətin deyil: kifayətdir ki, həmin tezisi evini daha əvvəl itirənlərə tətbiq edəsən.
2023-cü il hadisələri barədə bir neçə söz
2023-cü ildəki çıxış filmdə məcburi köçürülmə kimi təqdim olunur. Rəsmi Bakı isə onu haqlı olaraq başqa cür — elan edilmiş reinteqrasiya və amnistiya proqramı fonunda könüllü gediş kimi səciyyələndirir; üstəlik, sakinlərə qalmaq və Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul etmək təklif olunmuşdu. Bunun minlərlə təsdiqi var — fotolar, video materiallar, Qarabağ ermənilərinin özlərinin və ekspertlərin sənədləşdirilmiş şərhləri.
Filmdə olmayan digər şey isə bu “çıxış”dan əvvəlki tarixdir: axı 2023-cü ilin payızında Qarabağı tərk edənlər öz maşınları ilə, nəzarət altında olan yolla, əşyaları ilə birlikdə, bir neçə gün ərzində yola düşürdülər. Otuz il əvvəl elə həmin yerlərdən qovulan azərbaycanlılar isə başqa cür gedirdilər — güllələr altında, ayaqyalın, soyuq qarın üstü ilə, uşaqları və dünya malını qucaqlarında aparırdılar. Film hekayənin bu hissəsinə toxunmur, necə ki, onun finalına çevrilən vəziyyətin ümumiyyətlə haradan yarandığı sualına da toxunmur.
Şahidliklə konstruksiya arasındakı sərhəd məhz burada keçir. Şahidlik şahidin gördükləri ilə məhduddur. Konstruksiyanı isə kadrdan kənarda saxlanılanlar müəyyən edir.
Postskriptum: birtərəfli Şibenik və Xorvatiyanın öz tarixi
Meydança seçiminin təşkilatçıların, çox güman ki, düşünmədiyi bir ölçüsü də var.
Xorvatiya öz müharibəsindən keçmiş ölkədir, burada hər bir tərəfin baş verənlərə dair tamamlanmış və daxilən ziddiyyətsiz təsviri var, əhalinin yerdəyişməsi isə hər iki istiqamətdə baş verib. Münaqişə haqqında birtərəfli hekayənin nə olduğunu burada kitablardan yox, öz təcrübələrindən öyrəniblər.
Buna baxmayaraq, debütantlar üçün nəzərdə tutulan nominasiyada mükafat məhz belə birtərəfli bir hekayəyə verilib.
Bundan nə çıxır
Azərbaycanın elə həmin yerlərlə bağlı öz tarixi var. 1980-1990-cı illərin qovşağında Qarabağı və Ermənistanı tərk etmiş yüz minlərlə insan, müvəqqəti sığınacaqlarda keçən üç onillik, doğma yerlərdən kənarda böyümüş bir nəsil. Bu tarix toplanıb və sənədləşdirilib, ondan danışılıb və danışılmaqda davam edir, beynəlxalq təşkilatların kürsülərindən və diplomatik meydançalardan, kitablarda, sərgilərdə, sənədli və bədii kinoda.
Bu işin davam etməsinə təəccüblənməyə də dəyməz. Erməni tərəfi — istər rəsmi qurumlar, istərsə də diaspor olsun (bunun fərqi yoxdur) — keçmişin təhrif olunmuş narrativlərini yaymağa davam etdikcə, onlara müvafiq cavab verilməlidir.
Erməni oxucusunun isə diqqətini başqa məqama yönəltməsi yerinə düşərdi. Şibenikdə mükafat alan kimi filmlər keçmişə çevrilib və 2023-cü ildə Qarabağı tərk edənlərdən heç birinin vəziyyətini dəyişmir. Onların vəziyyətini yalnız dayanıqlı sülh dəyişə bilər — açıq sərhədlər, işlək marşrutlar və proqnozlaşdırıla bilən qonşularla.
Sülh prosesi iki dövlətin razılaşmasıdır və Ermənistan onda Azərbaycandan az maraqlı deyil. Mütəşəkkil diasporun bir hissəsinin bu kursa qarşı işlədiyini Ermənistanın baş naziri özü deyir. İrəvanın bu ziddiyyəti necə həll edəcəyi — festivallarda mükafatların bölüşdürülməsindən qat-qat çox şeyin asılı olduğu bir sualdır.
