Azərbaycanda card-to-card limitləri: düzgün diaqnoz — yanlış dərman?
2026-cı ilin fevral ayının əvvəlində Azərbaycan Mərkəzi Bankı və Mastercard Advisors ölkənin ödəniş ekosisteminin genişmiqyaslı diaqnostikasını əks etdirən «The Next Wave of Digitization in Azerbaijan» adlı birgə araşdırmanı dərc etdilər. Tədqiqat 800-dən çox müəssisə və 600 istehlakçı arasında keçirilmiş sorğuları, maraqlı tərəflərlə aparılmış onlarla müsahibəni və milli miqyasda tranzaksiya məlumatlarının təhlilini əhatə edirdi.
Nəşri müşayiət edən Mastercard-ın press-relizi müsbət tonda idi: rəqəmsallaşmanın tərəqqisi, kart əməliyyatlarının artımı, KOB sektorunun perspektivləri. Lakin hesabatın məlumatları tamamilə fərqli bir reallıqdan — üç il ərzində sıfırdan mütləq dominantlığa qədər yüksəlmiş paralel ödəniş sistemindən xəbər verirdi.
Fevralın 25-də saytımız analitik qrupumuz First News Intelligence Unit-in müəllifliyi ilə «“Card-to-card” problemi: Azərbaycanda elektron ticarətin 71%-i vergi hesabatlılığının xaricində necə qaldı» başlıqlı məqalə dərc etdi — bu, tədqiqat məlumatlarının ilk ətraflı tənqidi təhlili idi.
Məqalədə göstərilirdi ki, elektron ticarətin artımı ilə bağlı manşet rəqəmlərinin arxasında struktur reallıq dayanır: ildə təxminən 16 milyard manat həcmində kommersiya əməliyyatı kartdan karta köçürmə mexanizmi vasitəsilə rəsmi hesabatlılıq sistemindən kənarda qalır. Bunun səbəbi sahibkarların vicdansızlığı deyil, daha çox mövcud stimullar arxitekturasıdır: vergi hədləri, bank xidmətlərinin dəyəri, zəif POS-terminal infrastrukturu və şəxsi hesablarla kommersiya hesabları arasındakı qeyri-müəyyən sərhədlər.
Məqalə bu sualla yekunlaşırdı: institusional cavabın sürəti bazarın problemi yaratma sürəti ilə ayaqlaşa biləcəkmi?
Nəşrimizdən beş ay, hesabatın dərcindən isə altı ay sonra reaksiya gəldi. Reaksiyanın sürəti təqdirəlayiqdir. Lakin seçilmiş alət nə dərəcədə doğrudur?
***
2026-cı il avqustun 1-dən etibarən Azərbaycanda ödəniş alətlərinə vəsaitlərin mədaxil əməliyyatlarına (daxil olan card-to-card və ya C2C əməliyyatları) yeni məhdudiyyətlər tətbiq olunur. Qərar Azərbaycan Banklar Assosiasiyası (ABA) və Azərbaycan Fintex Assosiasiyası (AzFina) arasında sahəvi razılaşma səviyyəsində qəbul edilib və AMB-nin ayrıca normativ aktı ilə rəsmiləşdirilməyib.
Məhdudiyyətlərin mahiyyəti: hər bir ödəniş aləti üzrə sutka ərzində ən çoxu beş mədaxil əməliyyatına (köçürməyə) icazə verilir. Mədaxil əməliyyatlarının ümumi məbləği isə ayda 20 000 manatla məhdudlaşdırılır. Banklar və elektron pul təşkilatları istifadəçilərə hesaba bağlı hər bir maliyyə məhsulu üzrə yalnız bir ödəniş aləti təqdim edirlər.
Müştərinin öz hesabları və kartları arasındakı köçürmələr, eləcə də yaxın qohumlara edilən köçürmələr limitlərdən istisnadır. Həmçinin müştəri əməliyyatların təyinatını əsaslandırdıqda və bu əməliyyatlar onun risk profilinə uyğun gəldikdə limitlər tətbiq edilmir.
Məxaric əməliyyatları — mağazalarda kartla ödənişlər, onlayn alış-verişlər məhdudlaşdırılmır.
Məhdudiyyətlər rəsmi olaraq «qanunsuz maliyyə əməliyyatlarına qarşı mübarizənin səmərəliliyinin artırılması» və «rəqəmsal ödənişlərin təhlükəsizliyinin və şəffaflığının gücləndirilməsi» məqsədilə atılmış «risk əsaslı yanaşma» kimi təqdim olunur.
Biz nə demişdik və nə baş verdi
Fevral təhlilimizdə tənzimləyicinin və bank sektorunun cavablandırmalı olduğu beş sual irəli sürmüşdük. Tətbiq edilən limitlər bunlardan ikincisinə — identifikasiya məsələsinə daha yaxındır. Həmin sual belə formalaşdırılmışdı:
«Araşdırma göstərir ki, hədd metodları (bir karta daxilolmaların tezliyi və həcmi) faktiki olaraq satıcı olan alıcıları yüksək dəqiqliklə aşkar etməyə imkan verir. Bu hədlər bank sistemi səviyyəsində tətbiq edilə bilərmi — cəzalandırıcı mexanizm kimi deyil, maarifləndirmə və tacirlərin rəsmi POS-ekvayrinq sahəsinə yumşaq miqrasiyası aləti kimi?»
Əsas fərq təklif olunanla həyata keçirilən arasındadır.
CBAR × Mastercard araşdırması analitik identifikasiyanı təklif edirdi: kommersiya fəaliyyətinə xas daxilolma modelləri olan kartların müəyyən edilməsi və onların sahibləri ilə ünvanlı iş aparılması — məlumatlandırma, məsləhət vermə, formal ekvayrinqə keçidə dəstək.
Reallıqda isə tam əks yanaşma tətbiq olundu: kommersiya və şəxsi daxilolmalar arasında heç bir fərq qoyulmadan bütün istifadəçilər üçün vahid limit (5 əməliyyat, 20 000 manat) müəyyən edildi.
Bu iki yanaşma arasındakı fərq sadəcə üslub məsələsi deyil. Bu fərq pul axınının hara yönələcəyini müəyyən edir.
Əsas sual: tranzaksiyalar hara yönələcək?
Bu, tətbiq edilən limitlərin effektivliyinin qiymətləndirilməsində əsas analitik sualdır.
İki mümkün ssenari var.
Birinci ssenari: C2C köçürmələrinin qəbulunda məhdudiyyətlərlə üzləşən sahibkarlar rəsmi POS-ekvayrinqə keçirlər. Tranzaksiyalar qeyri-formal rəqəmsal kanaldan formal rəqəmsal kanala keçir. Vergi bazası genişlənir. Tənzimləyici məlumat əldə edir. Məqsədə nail olunur.
İkinci ssenari: məhdudiyyətlərlə üzləşən sahibkarlar nağd ödənişlərə qayıdırlar. Tranzaksiyalar qeyri-formal rəqəmsal kanaldan qeyri-formal analoq kanala yönəlir. Vergi bazası genişlənmir. Tənzimləyici C2C köçürmələrinin verdiyi o cüzi rəqəmsal izi də itirir.
Hansı ssenarinin daha real olduğunu tənzimləyicinin niyyəti deyil, məhdudlaşdırılan əməliyyatların «axmalı» olduğu infrastrukturun hazırkı vəziyyəti müəyyən edir. Fevral təhlilimizin əsasını təşkil edən həmin CBAR × Mastercard araşdırmasının məlumatları bu suala birmənalı cavab verir.
Azərbaycanda hər 1 000 nəfərə düşən POS-terminal sayı 8,5-dir (Gürcüstanda 23,9, Qazaxıstanda 51,6, Türkiyədə 60,7). KOB subyektlərinin 56%-nin heç vaxt POS-terminalı olmayıb. Hazırda yalnız 30%-in terminalı var və onların da yalnız təxminən 48%-i ondan aktiv istifadə edir. KOB-ların 69%-i biznes üçün bank xidmətlərinin dəyərini həddindən artıq baha hesab edir. 22 bankdan yalnız dördü KOB subyektləri üçün tam rəqəmsal qoşulmanı təmin edə bilir.
Regionlarda vəziyyət daha qabarıqdır: 100 000 yetkin əhaliyə cəmi 2,8 bank filialı düşür (Bakıda bu rəqəm 11,1-dir), çalışan əhalinin 61%-i isə gəlirini nağd şəkildə alır.
Sahibkarın C2C-dən üz tutmalı olduğu infrastruktur KOB-ların əksəriyyəti üçün sadəcə mövcud deyil. POS-terminal bahadır, əlçatmazdır, komissiyalara cəlb olunur və dövriyyəni vergi orqanları üçün «görünən» edir. Nağd pul isə pulsuzdur, anidir və tamamilə görünməzdir.
Cəlbedici rəsmi alternativ olmadıqda, qeyri-formal rəqəmsal kanalın məhdudlaşdırılması çox güman ki, formallaşmaya deyil, ödənişlərin arxaikləşməsinə — C2C-dən daha az şəffaf mühit olan nağd hesablaşmalara qayıdışa səbəb olacaq.
Tətbiq edilən limitlərin paradoksu da məhz bundadır: şəffaflığı artırmağa yönəlmiş addım onun daha da azalması riskini yaradır.
Araşdırma nə təklif edirdi və nə nəzərə alınmadı
CBAR × Mastercard tədqiqatı yalnız diaqnostika ilə məhdudlaşmamışdı. 40-dan çox ölkədə 60-dan çox təşəbbüsün təhlili nəticəsində müəlliflər Azərbaycan üçün ən uyğun 22 tədbir seçmiş və onların icrası üzrə yol xəritələri hazırlamışdılar.
Bu 22 təşəbbüsün heç birində C2C köçürmələrinə vahid məhdudiyyətlərin tətbiqi nəzərdə tutulmurdu.
Təklif olunan tədbirlər tamamilə başqa xarakter daşıyırdı: dörd il ərzində terminalların sayını 77% artıran Polşanın «Cashless Poland» proqramı modeli üzrə yeni tacirlər üçün POS komissiyalarının subsidiyalaşdırılması; Cənubi Koreya və İtaliya təcrübəsinə uyğun olaraq kart ödənişlərinin qəbuluna görə vergi güzəştlərinin verilməsi; bank sistemi səviyyəsində KOB-lar üçün məcburi rəqəmsal qoşulmanın (digital onboarding) təmin edilməsi; kommersiya və şəxsi C2C tranzaksiyalarının analitik qaydada fərqləndirilməsi və müəyyən edilmiş satıcılarla ünvanlı iş aparılması.
Bu tədbirlərin məntiqi stimullaşdırıcıdır: rəsmi kanalı daha ucuz, əlçatan və rahat etmək lazımdır ki, sahibkar şəxsi karta köçürmə əvəzinə POS-terminala özü üstünlük versin.
Tətbiq olunan limitlərin məntiqi isə məhdudlaşdırıcıdır: cəlbedici alternativ təqdim etmədən qeyri-formal kanalı daha əlverişsiz etmək.
Fevral təhlilimizdə qaldırılan beş sualdan dördü hələ də cavabsız qalır: kommersiya C2C tranzaksiyalarının hesabatlılıqda ayrıca kateqoriyaya ayrılması; POS-ekvayrinqə keçid üçün stimulların yaradılması; banklar üçün minimum rəqəmsal xidmət standartlarının müəyyənləşdirilməsi; və biznesin kommersiya hesabları ilə aparılması barədə qanunvericilik tələbi ilə KOB-ların 59%-nin şəxsi kartlardan istifadə etməsi arasındakı uçurumun aradan qaldırılması.
Yan təsir: vicdanlı istifadəçilər
Vahid limit şəxsi kartına hər gün yüzlərlə ödəniş qəbul edən satıcı ilə işləyən övladların yaşlı valideynlərinə pul köçürdüyü ailə arasında heç bir fərq qoymur.
Yaxın qohumlara köçürmələr formal olaraq limitlərdən istisna edilib. Lakin qohumluq əlaqələrinin təsdiqlənməsi mexanizmi ayrıca bir məsələdir və bank sistemi buna hələ ki şəffaf cavab verməyib. Doğma anasına pul köçürmək hüququnu sənədlərlə təsdiqləmək tələbi əvvəllər mövcud olmayan bürokratik maneə yaradır.
Bu, qoyulan məhdudiyyətlərin başlıca problemi olmasa da, ABA və AzFina-nın «ödəniş xidmətlərindən vicdanlı istifadə təcrübəsi olan istifadəçilər üçün heç bir əlavə məhdudiyyət və ya çətinlik yaratmayacaq» bəyanatına olan ictimai etimadı sarsıdır.
Sistemin daxilindən gələn siqnal
Diqqətçəkən məqamdır ki, limitlər tətbiq edildikdən cəmi on gün sonra Azərbaycan Banklar Assosiasiyasının icraçı direktoru APA agentliyinə müsahibəsində limitlərə «qabaqcıl beynəlxalq təcrübə və ekosistemin inkişaf meyilləri nəzərə alınaraq yenidən baxıla biləcəyini» və «alternativ tədbirlərin tətbiqinin» mümkün olduğunu bildirib.
Bu bəyanat bank ictimaiyyəti daxilində də belə bir anlayışın formalaşdığını göstərir: tətbiq edilən limitlər CBAR × Mastercard araşdırmasında miqyası ətraflı şəkildə sənədləşdirilmiş problemin həlli üçün yetərsiz — və ya qeyri-dəqiq bir alətdir.
Nəticə: diaqnostikadan monitorinqə
2026-cı ilin fevralında First News Intelligence Unit Azərbaycanın ictimai məkanında Mərkəzi Bank və Mastercard Advisors-un birgə tədqiqatının məlumatları üzrə ilk ətraflı tənqidi təhlili təqdim etdi — bu təhlil hesabatın neytral rəqəmlərini cavab tələb edən sistemli problem kimi yenidən formalaşdırdı. Biz səbəblərin strukturunu müəyyənləşdirdik, fiskal nəticələri qiymətləndirdik, yan təsirləri təsvir etdik və tənzimləyiciyə, eləcə də bank sektoruna beş konkret sual ünvanladıq.
Beş ay sonra institusional reaksiya verildi — və bu faktın özü təqdirəlayiqdir. Lakin seçilmiş alət — daxil olan C2C əməliyyatlarına vahid limitlərin qoyulması — beş sualdan yalnız birinə cavab verir və bunu tədqiqatın özündə təklif olunan formatdan tamamilə fərqli şəkildə edir.
Fevral təhlilimizin əsas tezisi qüvvədə qalır: C2C problemi limitlər deyil, stimullar problemidir. Rəsmi ödəniş infrastrukturu sahibkarların böyük hissəsi üçün baha, əlçatmaz və vergi baxımından əlverişsiz qaldıqca, bir qeyri-formal kanalın məhdudlaşdırılması axını rəsmi sistemə deyil, daha az şəffaf olan mühitə — nağd hesablaşmalara istiqamətləndirəcək.
Bununla əlaqədar olaraq aşağıdakı proqnozu əsaslı hesab edirik.
Yaxın aylarda tətbiq olunmuş limitlər çox güman ki, ya əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdiriləcək, ya da CBAR × Mastercard tədqiqatında təklif olunmuş stimullaşdırıcı tədbirlər arsenalı ilə tamamlanacaq. ABA-nın icraçı direktorunun mümkün yenidən baxılma və «alternativ tədbirlər» haqqındakı bəyanatı bu ssenarinin artıq nəzərdən keçirildiyini təsdiqləyir.
Eyni zamanda gözləmək olar ki, 2026-cı ilin ikinci yarısı üzrə nağd dövriyyə statistikası (əgər dərc olunarsa) KOB sektorunda, xüsusilə də regionlarda nağd hesablaşmaların payının artdığını göstərəcək ki, bu da məhdudlaşdırıcı yanaşmanın əks effekt verdiyinin empirik göstəricisi olacaq.
First News Intelligence Unit vəziyyəti izləməkdə davam edəcək. İlin yekunlarına görə, müvafiq məlumatlar əlçatan olarsa, iki ssenaridən hansının — formallaşma, yoxsa arxaikləşmənin reallaşdığını qiymətləndirən analitik icmal hazırlayacağıq.
***
Bu material First News Intelligence Unit tərəfindən 2026-cı il fevralın 25-də «The Next Wave of Digitization in Azerbaijan» (Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı × Mastercard Advisors, 2025) birgə tədqiqatının məlumatları əsasında dərc edilmiş «“Card-to-card” problemi: Azərbaycanda elektron ticarətin 71%-i vergi hesabatlılığının xaricində necə qaldı?» analitik məqaləsinin davamıdır.
Yazını digər dillərdə də oxuya bilərsiniz:
Лимиты на card-to-card в Азербайджане: правильный диагноз — неправильное лекарство?
Card-to-card limits in Azerbaijan: the right diagnosis - the wrong medicine?
