«Arxa qapı vasitəsilə»: AKR İzmirə gedən yolu tapdı
Müasir Türkiyədə seçki bülleteninin dəyəri nə qədərdir? Məhz Ankaradakı prezident sarayının ona biçməyə hazır olduğu qədər.
Vətəndaşlar «yanlış» səs verəndə, milyonluq bir şəhər onilliklər boyu klerikal rejimi rədd edəndə siyasi arqumentlər deyil, polis dəyənəkləri, məhkəmə hökmləri və açıq-aşkar cinayət xarakterli şantaj işə düşür.
Oktyabrın 7-də Ankarada baş verənlər Türkiyə siyasətinin tarixinə seçki institutunun tam və qəti şəkildə dağıdıldığı məqam kimi düşəcək. İzmirin meri Cəmil Tuğay hələ 2024-cü ilin martında müxalif Cümhuriyyət Xalq Partiyasının (CHP) namizədi kimi şəhər sakinlərinin böyük dəstəyi ilə seçilmişdi. İndi isə o, səhnədə təbəssümlə dayanaraq Rəcəb Tayyib Ərdoğanın əlindən partiya döş nişanını qəbul edirdi. Ağlasığmaz inzibati təzyiqlərə baxmayaraq, şəhər sakinlərinin 49 faizinin səsini qazanmış bu şəxs təslim oldu. Hakim partiya İzmir uğrunda azad və ədalətli mübarizədə qalib gələ bilmədiyi dörddəbir əsrdən sonra şəhəri sadəcə arxa qapıdan ələ keçirdi.
İzmir həmişə dünyəvi, sosial-demokratik və kamalist Türkiyənin əsas dayağı olub. 2024-cü ildə keçirilən son bələdiyyə seçkilərində beynəlxalq müşahidəçilər ölkənin qərbində AKP-nin islamçı siyasətinə qarşı güclü və yekdil etirazın şahidi oldular. CHP İzmir meriyası uğrunda mübarizədə təkcə prezidentin namizədini 49 faizə qarşı 37 faiz səslə məğlub etmədi, həm də vilayətin 30 rayonundan 28-də hakim bloka ağır zərbə vurdu. İnsanlar seçki məntəqələrinə gedərək dünyəvi gələcəyə səs verdilər. Lakin bugünkü Ankara siyasətinin reallığında milyonlarla insanın iradəsi səsvermə bülleteninin çap olunduğu kağız parçası qədər də dəyər daşımır.
Ərdoğan üçün demokratiya artıq onun ilk siyasi çıxışlarından tanıdığımız həmin tramvaya çevrilib: arzulanan dayanacağa çatdıqdan sonra ondan düşmək olar. Hakimiyyəti demokratik yolla əldə etmək mümkün deyilsə, onu sadəcə zorla ələ keçirirlər.
Reyd yolu ilə ələ keçirmə sxemi: Şantaj, həbsxana və «məhkəmə ilgəyi»
Tuğayın müxalifət düşərgəsindən hakimiyyət düşərgəsinə «keçid» tarixçəsi Türkiyənin hüquq-mühafizə sisteminə qarşı hazır ittihamnamədir. Bu sistem Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) cəza aparatının bir qoluna çevrilib.
İyun ayında Tuğay, qərəzli məhkəmənin 2023-cü il partiya qurultayının nəticələrini ləğv edərək Özgür Özəli sədr vəzifəsindən kənarlaşdırmasından sonra CHP-dən ayrıldı. Özəl 90 deputatla birlikdə «Yeni Partiya»nın yaradıldığını elan edəndə Tuğay keçmiş silahdaşlarına qoşulmaqdan imtina etdi və müstəqil qalmağı seçdi. Lakin müasir Türkiyədə «müstəqil» statusu sadəcə bir müddətlik fasilədir — polis geyimində olan şəxslərin qapını döyməsinə qədər davam edən fasilə.
Bu gözlənilməz «mövqe dəyişikliyinin» sirri isə olduqca sadə şəkildə açılır. Oktyabr hadisəsindən hələ əvvəl Özgür Özəl AKP-ni açıq şəkildə ittiham edərək bildirmişdi ki, partiya şantaj və birbaşa həbs hədələri vasitəsilə Tuğayı siyasi mövqeyini dəyişməyə məcbur edib. Mexanizm artıq avtomatlaşdırılmış qaydada işləyir: müxalifətdən olan istənilən bələdiyyə sədrinin keçmişi dərhal didik-didik edilir və ya onun barəsində saxta materiallar hazırlanır, korrupsiya maddələri ilə cinayət işləri açılır, sonra isə qarşısına seçim qoyulur: ya həbs və dəmir barmaqlıqlar arxasında həyat, ya da təslim olmaq və AKP-nin partiya nişanını taxmaq.
Sonralar Özəl bu «ələalma» prosesinin pərdəarxası məqamlarını açıqladı: «O, bizə və bir çox dostumuza deyirdi: “Mənimlə gələcəksiniz? Yoxsa həbsə düşməliyik? Mən həbsə düşə bilmərəm. Öz yolumu seçmişəm”».
Budur, «könüllü» keçidin əsl mahiyyəti! İnsan sadəcə sərt seçim qarşısında qoyulur: ya zindan, ya da seçicilərə xəyanət. Rəcəb Tayyib Ərdoğan isə Ankarada keçirilən təntənəli mərasimdə bu ittihamları, təbii ki, «böhtan və fərziyyələr» adlandırdı. Bəs rejim kimi aldatmağa çalışır?
Tuğayın əhvalatı tək bir hadisə deyil, sistemli şəkildə işləyən və kütləvi xarakter almış mexanizmin tərkib hissəsidir. İzmirin meri bu cür siyasi «sıçrayış» edən ikinci böyük şəhər rəhbəridir. Bundan əvvəl də eyni ssenari üzrə Aydın şəhərinin meri Özlem Çerçioğlu CHP-dən AKP-yə keçməyə məcbur edilmişdi.
Seçicilərinə xəyanət etməkdən imtina edən və cəsarət göstərənlər üçün isə Türkiyə ədliyyəsinin başqa ssenarisi hazırdır. Hazırda onlarla müxalifətçi bələdiyyə sədri korrupsiya ittihamları ilə həbsdədir. Müxalifət bu işlərin saxtalaşdırıldığını bildirir. Onların arasında İstanbulun meri Əkrəm İmamoğlu və Tuğaydan əvvəl İzmirə rəhbərlik etmiş Tunç Soyer də var. Siyasi təmizləmə bütün cəbhələrdə davam edir. İyulun sonunda İstanbulun Üsküdar rayonunun meri Sinem Dedetaş da korrupsiya ittihamı ilə həbs edildi. Bu, onun Özəlin partiyasına qoşulmaq niyyətində olması barədə məlumatların mətbuata sızmasından dərhal sonra baş verdi.
Elə həmin vaxt, iyulun sonunda Özəl Medyascope nəşrinə müsahibəsində «ələalma»nın incə üsulları barədə açıq danışdı. O, AKP-nin keçmiş deputatının «Yeni Partiya»nın merlərindən birini birbaşa həbs cəzası ilə hədələdiyini və ondan ultimativ şəkildə Ərdoğanın tərəfinə keçməyi tələb etdiyini bildirdi.
Bu, siyasət deyil. Bu, dövlət-siyasi reketçiliyidir - burada şantajçı rolunda hakimiyyətin ən yüksək eşelonları çıxış edir.
Seçkilərin təhlili: AKP xalqın iradəsindən niyə bu qədər qorxur?
Ankaranın bələdiyyə hakimiyyətini güc yolu ilə ələ keçirmə üsullarına niyə əl atdığını anlamaq üçün son seçkilərin rəqəmlərinə və seçki xəritəsinə nəzər salmaq kifayətdir.
2024-cü il seçkilərində Ədalət və İnkişaf Partiyası (AKP) tarixinin ən ağır məğlubiyyətinə uğradı. Seçki nəticələrinin təhlili Türkiyə cəmiyyətində baş verən dərin transformasiyanı üzə çıxarır:
- Böyük şəhərlərin itirilməsi: AKP İstanbul, Ankara, İzmir, Bursa, Adana və Antalyada ağır məğlubiyyətə uğradı. Ərdoğana qarşı təkcə «dünyəvi fəallar» deyil, nəzarətsiz inflyasiyadan və iqtisadi tənəzzüldən boğaza yığılmış iri şəhərlərin fəhlə və orta təbəqələri də səs verdilər.
- Gənclərin seçkilərdə fəallığı: İlk dəfə səs verən gənclər islamçı ritorikanı kütləvi şəkildə rədd etdilər. İzmir və İstanbulda 18–30 yaşlı seçicilər arasında CHP-yə səs verənlərin payı 60 faizi ötdü.
- Etirazın coğrafiyasının genişlənməsi: Ənənəvi olaraq mühafizəkar hesab edilən Anadolu vilayətlərində belə seçicilər AKP-dən üz döndərməyə başladılar.
Demoqrafik və iqtisadi meyillərin AKP-nin azad və ədalətli seçkilərdə qələbəsini mümkünsüz etdiyini görən hakimiyyət bundan yalnız bir nəticə çıxardı: xalq ona qarşı səs verirsə, seçkili hakimiyyət institutunun özünü sıradan çıxarmaq lazımdır.
Nə üçün mürəkkəb seçki kampaniyaları keçirmək, təbliğata milyardlar xərcləmək və İzmir seçicilərinin rəğbətini qazanmağa çalışmaq lazımdır ki, müxalifət liderini həbs etmək, onun varisini qorxutmaq və milyonluq şəhəri bir qələmlə ələ keçirmək mümkün olsun?
Parodiyaya çevrilmiş «qanun» və siyasi saxtakar
Bu gün Türkiyənin məhkəmə sistemi gülüş hədəfinə çevrilib. Bütün ölkə «CHP qurultayı işi» adlandırılan məhkəmə farsını izləyir. Bu işdə prokurorluq prezident sarayından gələn göstərişlərə uyğun olaraq lazımi qərarları sürətlə hazırlayır.
Rejimin paradoksu və bütün riyakarlığı Medyascope nəşrinin ətraflı işıqlandırdığı CHP qurultayı ilə bağlı məhkəmə iclasında xüsusilə aydın şəkildə üzə çıxdı. Belə ki, prokuror həbsdə olan İstanbul meri Əkrəm İmamoğlu üçün real həbs cəzası tələb etdiyi halda, eyni zamanda... Cəmil Tuğayın tam bəraət almasını və ona bəraət hökmü çıxarılmasını istədi!
Tuğay AKP-nin üzvlük vəsiqəsini alan kimi aylarla ona qarşı şantaj vasitəsi kimi istifadə edilən bütün «günahları», «kooperativlə bağlı qanun pozuntuları» və «korrupsiya şübhələri» prokurorluğun iş materiallarından bir anda yoxa çıxdı. Dünənədək «şübhəli» sayılan şəxs bir göz qırpımında «tamamilə təmiz» vətəndaşa çevrildi.
Müxalifət lideri Özgür Özəlin şəhərin təhvil verilməsi kimi rüsvayçı hadisəyə reaksiyası sərt və dəqiq idi. Tuğayın davranışını və Ankaranın ona ayırdığı rolu qiymətləndirən Özəl belə dedi: «Cəmil bizim üçün satqındır, onlar üçünsə kukladır».
Özəl bununla da kifayətlənmədi və Ankaranın İzmirə rəhbərlik edən şəxslərlə bağlı planlarını necə təsvir etdiyini açıqladı: «Məncə, onlar güclü bir baş katib təyin edəcəklər, Cəmili isə simvolik vəzifədə saxlayacaqlar. Cəmil Tuğay aprelin 23-də keçirilən bayram tədbirindəki uşaq kimi, oyuncaq sədr olacaq». (Qeyd: Türkiyədə 23 aprel Milli Suverenlik və Uşaq Bayramı kimi qeyd olunur.)
Özəl Türkiyənin siyasi reallığına dair ən sərt və əsas diaqnozunu da səsləndirdi: «Onlar bu qorxağı öz tərəflərinə çəkdilər, amma İzmiri ələ keçirə bilməyəcəklər».
Sərt diaqnoz
Bu gün Türkiyədə baş verənlər nə «mürəkkəb daxili siyasət», nə də adi «partiyalararası mübarizə»dir. Bu, öz xalqının seçki dəstəyini itirmiş bir qrup şəxsin hakimiyyəti planlı, soyuqqanlı və cinayət xarakterli üsullarla ələ keçirməsidir.
Türkiyədə demokratiya faktiki olaraq ölüb, seçkilər isə nəticələri ya qalib gəlmiş namizədlərin birbaşa həbsi, ya da onların güc və təzyiq yolu ilə digər tərəfə keçirilməsi vasitəsilə ləğv edilən bir tamaşaya çevrilib. Məhkəmə sistemi tamamilə tapdalanıb: prokurorluq və məhkəmələr prinsiplərinə sadiq qalanları həbsə göndərir, xəyanət edənləri isə məsuliyyətdən azad edən cəza dəstələri kimi fəaliyyət göstərirlər. Yerli özünüidarəetmə orqanları öz mahiyyətini itirib, çünki şəhərləri artıq xalqın seçdiyi nümayəndələr deyil, Ankaradan təyin olunan marionetlər və güc strukturlarının kuratorları idarə edirlər.
Gecə hədələri və məhkəmə saxtakarlıqları vasitəsilə İzmiri özünə tabe edən hakimiyyət zahirən qələbə qazansa da, bu, əslində Pirr qələbəsidir. Konkret bir məmuru qorxutmaq, onu Ankarada keçirilən fotosessiyada AKP-nin döş nişanını tutaraq gülümsəməyə məcbur etmək olar. Lakin İzmir, İstanbul və Aydın şəhərlərinin milyonlarla sakininə onların səslərini açıq şəkildə oğurlayan rejimi sevdirmək mümkün deyil.
Bütün bunları nəzərə alaraq, 2026-cı il Türkiyəsi ilə əməkdaşlıq edən hər kəs kiminlə qarşı-qarşıya olduğunu aydın dərk etməlidir. Bundan sonra «demokratik Türkiyə» haqqında danışmaq sadəlövh insanların və ya rejimin sifarişli müdafiəçilərinin işidir. Hakim partiyada öz resursları üzərində nəzarəti qoruyub saxlamaq naminə Konstitusiyanı tapdalamağa, məhkəmələri sıradan çıxarmağa və ölkəni siyasi xarabalığa çevirməyə hazır olan sərt və kinik avtoritar sistem formalaşıb.
Fərhad Hüseyn
.jpg)
