İran və ABŞ danışıqları uğursuz oldu: İslamabadda qapalı qapılar arxasında nə baş verdi?
21 saat davam edən danışıqlar, 47 ildən sonra ilk dəfə Amerika və İran rəsmilərinin üz-üzə görüşü — və heç bir razılaşma əldə olunmadı. ABŞ vitse-prezidenti Cey Di Vens bazar günü İslamabaddan sülh razılaşması əldə etmədən ayrıldı. 21 aprel tarixində müddəti başa çatan kövrək atəşkəsin taleyi hələ də sual altındadır. Danışıqların necə keçdiyi barədə bildiklərimiz budur.
Sakit şəhər və sülh adına qəhvə
Dünyanın hər yerindən yüzlərlə jurnalist İslamabaddakı Cinnah Konqres Mərkəzinə toplaşmışdı. Bu mərkəz Pakistan hakimiyyəti tərəfindən media mərkəzinə çevrilmişdi. Lakin danışıqlar qapalı qapılar arxasında — buradan yarım kilometr məsafədə keçirilirdi. Mətbuatın edə biləcəyi tək şey gözləmək və canlı şərq xalq musiqisi altında qəhvə içmək idi. Hətta fincanların üzərində belə bir şüar yazılmışdı: “Sülh adına dəmlənib”.
Saatlarla heç bir yenilik olmayıb. Yeniliklər nəhayət gələndə isə bu, belə böyük tədbirlərdə adət olduğu kimi brifinqlər vasitəsilə deyil, WhatsApp mesajları ilə baş verib. “Ölümcül dərəcədə darıxıram”, — deyə AFP agentliyinə adının çəkilməsini istəməyən bir jurnalist etiraf edib.
İlk dəqiqələrdən simvolizm
İran nümayəndə heyəti danışıqlar başlamazdan əvvəl niyyətlərini açıq şəkildə bəyan etmişdi. İslamabada uçan təyyarənin bortunda müharibənin ilk günündə Minab şəhərindəki məktəbə Amerika aviazərbəsi nəticəsində həlak olmuş uşaqların məktəb çantaları yerləşdirilmişdi — bu, münaqişənin dəyəri haqqında səssiz və sərt bir xatırlatma idi.
Danışıq masasında kimlər otururdu
Amerika nümayəndə heyətinə Vens başçılıq edirdi; onunla birlikdə xüsusi elçi Stiv Uitkoff və prezidentin kürəkəni Cared Kuşner də iştirak edirdi. Təxminən 70 nəfərdən ibarət, o cümlədən texniki ekspertləri əhatə edən İran nümayəndə heyətinə parlamentin spikeri Məhəmməd Baqer Qalibaf rəhbərlik edirdi. Onunla birlikdə xarici işlər naziri Abbas Araqçi və nüvə proqramı üzrə əsas danışıqçı Əli Baqeri Kani də iştirak edirdi.
Qalibaf İslamabada xarakterik bir qeydlə gəlmişdi: “Bizdə yaxşı niyyət var, amma etibar yoxdur. Təəssüf ki, amerikalılarla danışıqlarımız həmişə uğursuzluq və öhdəliklərin pozulması ilə nəticələnib”.
Otaqda nə baş verirdi
Danışıq otağından birbaşa məlumatlar açıq mənbələrdə yoxdur — hər iki tərəf ciddi şəkildə susqunluq saxlayıb. Yalnız məlumdur ki, şifahi danışıqlardan əlavə, tərəflər dəfələrlə yenidən işlənmiş texniki sənədlər mübadiləsi aparıblar.
Hadisə yerində olan CNN müxbirinin qiymətləndirməsinə görə, tərəflər nəinki məsələnin mahiyyəti, həm də üslub və temperament baxımından bir-birindən çox uzaq olublar. Amerika nümayəndə heyəti iki həftəlik atəşkəs elanından sonra tez bir həllə nail olmağa çalışırdı, halbuki Tehran ənənəvi olaraq danışıqları yavaş aparır, uzunmüddətli perspektivə yönəlir.
Üç ayrılıq nöqtəsi
Danışıqların gedişatını bilən İran rəsmilərinin məlumatına görə, tərəflər üç prinsipial fikir ayrılığı ilə üzləşiblər. Birincisi — Ormuz boğazı: ABŞ onun dərhal bütün dəniz nəqliyyatı üçün açılmasını tələb edib, lakin İran son sülh müqaviləsi bağlanana qədər bu təzyiq alətindən imtina etməyib. İkincisi — nüvə məsələsi: Vaşinqton Tehrandan nüvə silahı yaratmaqdan və onun yaranmasına yaxınlaşdıracaq alətlərdən imtina etmək üçün möhkəm təminatlar tələb edib, lakin bunu əldə edə bilməyib. Üçüncüsü — pullar: İran xaricdə dondurulmuş təxminən 27 milyard dollarlıq aktivlərin blokdan çıxarılmasını tələb edib.
Bununla yanaşı, tərəflər hətta əsas məsələlərdə də razılığa gələ bilməyiblər: onların iki fərqli “10 bəndlik planı” var idi. İran variantında Tehranın Ormuz boğazı üzərində nəzarətinin tanınması, təzminatlar və bütün sanksiyaların ləğvi daxil idi. Amerika variantında isə nüvə silahından imtina, yüksək zənginləşdirilmiş uranın təhvil verilməsi və dəniz nəqliyyatının bərpası nəzərdə tutulurdu.
Tərəflər nə deyir
“Pis xəbər odur ki, biz razılaşmaya nail ola bilmədik. Və düşünürəm ki, bu, İran üçün ABŞ-dan daha pisdir”, — deyə Vens mətbuat konfransında bildirib. Bununla belə, o, qapını açıq qoyub: “Biz burada son və ən yaxşı təklifimizi buraxırıq. Görək, iranlılar bunu qəbul edəcəklərmi”.
Tehran günahı Vaşinqtonun üzərinə atıb. İran dövlət yayımı IRIB bildirib ki, “Amerikanın həddindən artıq tələbləri” razılaşmaya nail olmağa imkan verməyib. İran mediası əlavə edib ki, “top Amerika tərəfindədir”. İran Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi İsmail Baqai daha ehtiyatlı mövqe tutub: “Diplomasiya heç vaxt bitmir”.
Paralel olaraq nə baş verirdi
Diplomatlar danışıqlar apararkən hərbçilər fəaliyyət göstərirdi. İki Amerika esminesi — USS Frank E. Petersen Jr. və USS Michael Murphy — münaqişənin başlanğıcından bəri ilk dəfə Ormuz boğazından keçərək ərazinin minalardan təmizlənməsi əməliyyatında iştirak edib. İran bu hadisələrin versiyasını rədd edib.
Bu arada Tramp Mayamidə UFC 327 döyüşlərini izləyirdi — kameralar dövlət katibi Rubionun arenanın böyük ekranında görüntüsünü çəkib, bu zaman Vens danışıqların uğursuz olduğunu elan edirdi. Hər ikisi gülümsəyirdi.
Bundan sonra nə olacaq
Vens danışıqların pozulmasından sonra nə baş verəcəyini dəqiqləşdirməyib. İran dövlət mediası xəbər verib ki, Tehran hələlik növbəti danışıq raundunu planlaşdırmır — baxmayaraq ki, ölkənin Xarici İşlər Nazirliyi bunu təsdiqləməyib. Atəşkəs 21 aprel tarixində başa çatır. Trampın döyüş əməliyyatlarını yenidən başlamaq qərarı verib-verməyəcəyi sualı açıq qalır.
