Azərbaycan təhsilin rəqəmsallaşdırılmasını sürətləndirir: nələr dəyişib, qarşıda hansı hədəflər var?
Rəqəmsallaşma bu gün dövlətlərin inkişafını müəyyən edən əsas amillərdən birinə çevrilərək iqtisadiyyatın rəqabətqabiliyyətliliyini, dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyini və insan kapitalının keyfiyyətini müəyyənləşdirir.
Bu proses xüsusilə gələcək nəsillərin bilik və bacarıqlarını formalaşdıran, yeni dövrün iqtisadiyyatı üçün ixtisaslı kadrlar hazırlayan təhsil sahəsində xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Məhz buna görə də müasir texnologiyaların təhsil sisteminə inteqrasiyası ilə bağlı məsələlər getdikcə daha çox dövlət səviyyəsində müzakirə olunur.
Bunun növbəti təsdiqi Rəqəmsal İnkişaf Şurasının ilk iclası oldu. İclasda Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Mehriban Əliyeva vurğulayıb ki, süni intellekt artıq gələcəyin mövzusu olmaqdan çıxaraq müasir inkişafın ən mühüm amillərindən birinə çevrilib. Onun sözlərinə görə, bu sahədə yaranan yeni imkanlarla yanaşı, xüsusilə kibertəhlükəsizlik və informasiya təhlükəsizliyi istiqamətində yeni çağırışlar da artır.
Bu baxımdan rəqəmsal transformasiya prosesinin təhlükəsiz, dayanıqlı və səmərəli şəkildə idarə olunması dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biri kimi ön plana çıxır.
Süni intellekt texnologiyalarının dünyanın aparıcı ölkələrində inkişafı gözləniləndən daha sürətlə gedir. Bu səbəbdən Azərbaycan baş verən dəyişikliklərə hazır olmalı və təhsil sistemini rəqəmsal dövrün yeni tələblərinə vaxtında uyğunlaşdırmalıdır.
İclas zamanı elm və təhsil naziri Emin Əmrullayev təhsil sahəsində həyata keçirilən genişmiqyaslı rəqəmsal transformasiya prosesi barədə məlumat verib. O, artıq icra olunmuş layihələrin nəticələrini təqdim etməklə yanaşı, rəqəmsal infrastrukturun inkişafı, elektron təhsil xidmətlərinin genişləndirilməsi, "Rəqəmsal məktəb" layihəsinin tətbiqi və tədris prosesinin mərhələli şəkildə rəqəmsallaşdırılması istiqamətində nəzərdə tutulan planlardan danışıb.
Son illərdə Azərbaycan təhsil sisteminin rəqəmsal modernləşdirilməsi istiqamətində mühüm irəliləyiş əldə edib. Əgər bir neçə il əvvəl əsas diqqət məktəblərin kompüter avadanlığı ilə təmin edilməsinə və internetə çıxış imkanlarının genişləndirilməsinə yönəlirdisə, bu gün ölkə artıq yeni mərhələyə qədəm qoyur. Bu mərhələdə rəqəmsal texnologiyalar təhsil prosesinin ayrılmaz və tamhüquqlu tərkib hissəsinə çevrilir.
İslahatların əsas istiqamətlərindən biri müasir rəqəmsal infrastrukturun formalaşdırılması olub. Hazırda ölkənin bütün təhsil müəssisələri vahid, təhlükəsiz internet şəbəkəsinə qoşulub. Son beş il ərzində isə təhsil müəssisələrinə 235 mindən çox kompüter təqdim edilib ki, bu da məktəblərin texniki təchizat səviyyəsini əhəmiyyətli dərəcədə yüksəldib.
Əgər əvvəllər orta hesabla bir kompüterə 32 şagird düşürdüsə, bu gün həmin göstərici altı şagirdə qədər azalıb. Eyni zamanda internet şəbəkəsinin ötürmə qabiliyyəti də əhəmiyyətli dərəcədə artırılıb. Təhsil müəssisələrinin ümumi internet trafiki 4,7 dəfə artaraq saniyədə 47 giqabitə çatıb. Formalaşdırılmış bu infrastruktur ölkənin demək olar ki, bütün təhsil müəssisələrində müasir rəqəmsal xidmətlərdən istifadə imkanını təmin edir və innovativ texnologiyaların daha geniş tətbiqi üçün möhkəm zəmin yaradır.
Rəqəmsal transformasiyanın mühüm mərhələlərindən biri də "Rəqəmsal məktəb" platformasının yaradılması olub. Bu platforma hazırda Azərbaycanın ən böyük rəqəmsal təhsil ekosistemi hesab olunur və şagirdləri, müəllimləri, məktəb rəhbərliklərini, eləcə də valideynləri vahid informasiya məkanında birləşdirir. Hazırda platformadan 900 mindən çox istifadəçi yararlanır.
Bu gün layihə Bakıda yerləşən 354 məktəbi əhatə edir. 2026–2027-ci tədris ilindən etibarən isə layihənin ölkənin regionlarında fəaliyyət göstərən 400-dən çox ümumtəhsil müəssisəsində genişləndirilməsi nəzərdə tutulur. Bu, istifadəçi sayının əhəmiyyətli dərəcədə artmasına, həmçinin şagirdlərin yaşayış yerindən asılı olmayaraq tədris prosesinin vahid rəqəmsal standartlar əsasında təşkilinə imkan verəcək.
Platformanın funksional imkanları daim genişləndirilir. Hazırda sistemdə elektron jurnallar, elektron gündəliklər, dərs cədvəlləri, ev tapşırıqları, tədris materialları, videodərslər, şagird nailiyyətlərinin qiymətləndirilməsi alətləri, eləcə də məktəb və valideynlər arasında fasiləsiz kommunikasiya imkanları mövcuddur. Sima identifikasiya sisteminin tətbiqi sayəsində valideynlər təhsil müəssisəsinə getmədən övladlarının davamiyyəti, qiymətləri və ümumi təhsil göstəricilərini onlayn rejimdə izləyə bilirlər.
Rəqəmsal transformasiyanın növbəti mühüm mərhələsi ümumtəhsil müəssisələrində kağız jurnallardan tam imtina olacaq. Gələn tədris ilindən etibarən qiymətləndirmə yalnız elektron formatda aparılacaq və platformanın funksional imkanları daha da təkmilləşdiriləcək. Bununla yanaşı, istifadəçilərin internetə daimi çıxışı olmadığı hallarda belə platformanın əsas funksiyalarından yararlanmasına imkan verəcək mobil tətbiq də hazırlanır.
Rəqəmsal transformasiyanın digər genişmiqyaslı istiqaməti dövlət təhsil xidmətlərinin rəqəmsallaşdırılmasıdır. Hazırda əsas inzibati prosedurların demək olar ki, hamısı elektron formata keçirilib. Elm və Təhsil Nazirliyinin informasiya sistemləri və dövlət rəqəmsal platformaları vasitəsilə uşağın birinci sinfə qəbulu, məktəbəqədər təhsil müəssisəsinə qeydiyyatı, məktəblər arasında köçürülməsi, müəllimlərin qeydiyyatı, müsabiqə, olimpiada və attestasiyalarda iştirak, eləcə də müəllimlərin işə qəbulu ilə bağlı müraciətləri elektron qaydada həyata keçirmək mümkündür.
Təhsilin bütün pillələri üzrə məlumat bazaları tam rəqəmsallaşdırılıb. Vətəndaşların istifadəsinə 62 elektron təhsil xidməti təqdim olunub ki, onlardan səkkizi myGov dövlət platformasına inteqrasiya edilib. Bu xidmətlərdən hər il 320 mindən çox insan istifadə edir. Beləliklə, təhsil Azərbaycan dövlətinin vahid rəqəmsal xidmətlər ekosisteminin ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilir.
Abituriyentlər və valideynlər üçün nəzərdə tutulan elektron xidmətlərə maraq da ildən-ilə artır. Artıq ali təhsil müəssisələrinə qəbul olunan şəxslər qeydiyyatdan tam onlayn formada keçə bilirlər. Hər il təxminən 75 min nəfər bu imkandan yararlanır. Bununla yanaşı, 225 mindən çox valideyn myGov portalı vasitəsilə övladlarının məktəbəqədər təhsil müəssisələrinə qəbulu üçün elektron müraciət edə bilir. Bu isə vətəndaşlarla dövlət qurumları arasında qarşılıqlı əlaqəni xeyli sadələşdirir və vaxt itkisini minimuma endirir.
Eyni zamanda elektron sənəd dövriyyəsinə keçid prosesi də davam edir. Azərbaycanda attestatlar, diplomlar və müxtəlif təhsil sertifikatlarının elektron formatda verilməsinə artıq başlanılıb. Elektron diplomlar həm bakalavr, həm də magistr pilləsinin məzunlarına təqdim olunacaq. Bu sənədləri kağız nüsxəyə ehtiyac olmadan myGov platforması vasitəsilə əldə etmək mümkündür.
Elektron sənədlərə keçid bir sıra mühüm üstünlüklər yaradır. İlk növbədə, sənədlərin əldə edilməsi üçün tələb olunan vaxt əhəmiyyətli dərəcədə azalır. Bununla yanaşı, kağız sənəd dövriyyəsinin həcmi minimuma enir, saxtalaşdırma riski ciddi şəkildə azalır və rəqəmsal verifikasiya hesabına diplomların beynəlxalq səviyyədə yoxlanılması prosesi daha operativ və etibarlı həyata keçirilir.
Lakin Azərbaycanda təhsilin rəqəmsallaşdırılması yalnız inzibati islahatlarla məhdudlaşmır. Dövlət siyasətinin əsas prioritetlərindən biri rəqəmsal iqtisadiyyatın tələblərinə cavab verən, müasir texnologiyalarla işləməyi bacaran insan kapitalının formalaşdırılmasıdır.
Məhz bu məqsədə xidmət edən "Rəqəmsal bacarıqlar" layihəsi son illərin ən uğurlu təhsil islahatlarından biri hesab olunur. Layihəyə 2017-ci ildə start verilib və o, informatikanın tədrisinə ənənəvi yanaşmanı mərhələli şəkildə dəyişib. Layihənin əsas məqsədi yalnız kompüter savadlılığını artırmaq deyil, həm də məktəblilərdə rəqəmsal düşüncə tərzini formalaşdırmaqdır.
Layihə çərçivəsində şagirdlər proqramlaşdırma, alqoritmlər, Python proqramlaşdırma dili, Scratch vizual proqramlaşdırma mühiti, robototexnika, süni intellektin əsasları, rəqəmsal təhlükəsizlik və layihələrin komanda şəklində hazırlanması üzrə bilik və bacarıqlara yiyələnirlər. Elm və Təhsil Nazirliyinin son məlumatına əsasən, hazırda layihə 500 mindən çox məktəblini əhatə edir. Layihə daha əvvəl ölkənin 53 rayonunda fəaliyyət göstərən 530-dan çox məktəbdə tətbiq olunub və onun əhatə dairəsi davamlı şəkildə genişlənir.
Bu istiqamətin məntiqi davamı olaraq "STEAM Azərbaycan" layihəsi inkişaf etdirilib. Layihə təbiət elmlərini, texnologiyanı, mühəndisliyi, incəsənəti və riyaziyyatı vahid yanaşma çərçivəsində birləşdirir. Burada şagirdlər əldə etdikləri nəzəri bilikləri praktikada tətbiq etmək imkanı qazanır, real mühəndislik layihələri, proqram təminatı, robot texnologiyaları, üçölçülü modellər, pilotsuz qurğular, Əşyaların İnterneti (IoT) həlləri və öz elmi-tədqiqat layihələrini hazırlayırlar.
Hazırda layihə ölkənin 318-ə yaxın məktəbində həyata keçirilir, 23 ixtisaslaşmış STEAM mərkəzi fəaliyyət göstərir və iştirakçıların sayı 300 mini ötür. Məhz bu cür təşəbbüslər rəqəmsal iqtisadiyyatın və yüksək texnologiyalı əmək bazarının tələblərinə cavab verən yeni nəsil mütəxəssislərin formalaşdırılmasına mühüm töhfə verir.
Diqqətçəkən məqamlardan biri də odur ki, bu istiqamətdə görülən işlərin nəticələri artıq ali təhsil sistemində də özünü göstərir. Elm və Təhsil Nazirliyinin məlumatına görə, 2015–2025-ci illər ərzində ali təhsil müəssisələrində informasiya texnologiyaları üzrə ixtisaslara qəbul beş dəfə artıb. Bu, gənclərin rəqəmsal peşələrə marağının yüksəldiyini göstərməklə yanaşı, texnoloji təhsilin inkişafı istiqamətində həyata keçirilən dövlət siyasətinin səmərəliliyini də təsdiqləyir.
Təhsilin rəqəmsal transformasiyasının sürətlənməsində koronavirus pandemiyası da mühüm rol oynayıb. Məhz həmin dövrdə təhsil sistemi qısa müddət ərzində distant təhsil modelinə keçmək zərurəti ilə üzləşdi. Bu məqsədlə o vaxtkı Təhsil Nazirliyi tərəfindən tədris prosesinin fasiləsizliyini təmin edən rəqəmsal platformalar yaradıldı və həm ümumtəhsil, həm də ali təhsil müəssisələrində təhsilin davamlılığı qorundu. Pandemiya dövründə əldə olunan təcrübə sonrakı illərdə müasir rəqəmsal təhsil xidmətlərinin inkişafı üçün möhkəm baza rolunu oynadı və həmin platformaların bir çoxu bu gün də təkmilləşdirilməyə davam edir.
Rəqəmsal transformasiyanın növbəti mərhələsi artıq yalnız təhsil sisteminin idarə edilməsinin deyil, bilavasitə tədris prosesinin rəqəmsallaşdırılmasını nəzərdə tutur. Elm və təhsil naziri Emin Əmrullayevin sözlərinə görə, nazirlik tədris prosesinin fərdiləşdirilməsi məqsədilə süni intellekt texnologiyalarının geniş tətbiqini planlaşdırır. Gözlənilir ki, müasir alqoritmlər hər bir şagirdin fərdi xüsusiyyətlərini nəzərə alacaq, tədris materialının mənimsənilmə səviyyəsini təhlil edəcək və ən effektiv təhsil trayektoriyalarını müəyyənləşdirəcək.
Eyni zamanda süni intellekt texnologiyaları müəllimlərin inzibati yükünün əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına, rutin işlərin bir hissəsinin avtomatlaşdırılmasına və böyük həcmli məlumatların təhlili əsasında təhsil nəticələrinin daha dərindən qiymətləndirilməsinə imkan yaradacaq. Bu yanaşma müəllimlərin diqqətini daha çox tədris prosesinə və şagirdlərin inkişafına yönəltməsinə şərait yaradacaq.
Hazırda süni intellekt texnologiyalarının məktəblərdə genişmiqyaslı tətbiqi hazırlıq mərhələsindədir. Bununla belə, dövlət siyasəti artıq bu gündən rəqəmsal savadlılığın, proqramlaşdırma bacarıqlarının, STEM kompetensiyalarının inkişafına və gələcəyin iqtisadiyyatı üçün zəruri olan mütəxəssislərin hazırlanmasına yönəlib.
Ümumilikdə baş verən dəyişikliklər göstərir ki, 2026-cı ilin ortalarına qədər Azərbaycan təhsil sisteminin inkişafında keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoyub. Ölkə məktəblərin sadəcə kompüterləşdirilməsi mərhələsini geridə qoyaraq tədris prosesinin kompleks rəqəmsallaşdırılmasına keçid edir. Bu proses rəqəmsal infrastrukturun inkişafını, dövlət xidmətlərinin elektronlaşdırılmasını, elektron sənəd dövriyyəsini, müasir təhsil platformalarının tətbiqini və rəqəmsal iqtisadiyyat üçün kadr hazırlığını vahid sistemdə birləşdirir.
Elektron xidmətlərin genişləndirilməsi, rəqəmsal platformaların tətbiqi, "Rəqəmsal bacarıqlar" və "STEAM Azərbaycan" layihələrinin inkişafı, vahid təhsil informasiya mühitinin formalaşdırılması, elektron sənədlərə keçid və süni intellekt texnologiyalarının tətbiqinə hazırlıq XXI əsrin tələblərinə cavab verən müasir təhsil ekosisteminin formalaşmasına xidmət edir.
Bütün bunlar onu deməyə əsas verir ki, Azərbaycan rəqəmsal inkişaf sahəsində qlobal tendensiyalarla ayaqlaşaraq bu istiqamətdə ardıcıl və məqsədyönlü siyasət həyata keçirir. Müasir texnologiyaların sistemli şəkildə tətbiqi təhsil sistemini daha əlçatan, şəffaf və səmərəli edir, vətəndaşlarla dövlət xidmətləri arasında qarşılıqlı əlaqəni sadələşdirir, şagird və müəllimlər üçün yeni imkanlar yaradır, eyni zamanda ölkənin insan kapitalının inkişafı üçün möhkəm zəmin formalaşdırır.
Beləliklə, təhsil artıq rəqəmsal transformasiyanın dövlət xidmətlərinin keyfiyyətinə real təsir göstərdiyi və gələcək nəsillər üçün yeni inkişaf imkanları yaratdığı ən mühüm sahələrdən birinə çevrilib.
