Tarixi görüşdən bir il sonra: Cənubi Qafqazda geoiqtisadiyyat necə yeni güc mərkəzinə çevrildi?
Bu gün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin, Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın və ABŞ Prezidenti Donald Trampın Ağ Evdə keçirilən tarixi üçtərəfli görüşünün ildönümüdür və bu görüş Cənubi Qafqaz tarixində dönüş nöqtəsi olmuşdur.
Birgə bəyannamə və “Azərbaycan və Ermənistan arasında sülhün və dövlətlərarası münasibətlərin qurulması haqqında Saziş” mətninin paraflanması regional inkişaf paradiqmasında köklü dəyişikliyi təsbit etdi. Keçən il ərzində aydın oldu ki, davamlı sülhün əsas hərəkətverici qüvvəsi geoiqtisadiyyatdır. Cənubi Qafqaz uzun illər davam edən etnopoliitik qarşıdurma zonasından Avrasiyanın ən mühüm nəqliyyat-logistika qovşaqlarından birinə çevrilir. Azərbaycan tərəfindən təşəbbüs edilən və Vaşinqtonda ən yüksək beynəlxalq səviyyədə təsbit edilən kommunikasiyaların açılması regional miqyasdan çox-çox kənara çıxan təhlükəsizliyin maddi əsasını yaratdı.
Yeni sülhün iqtisadi arxitekturasının əsas tərkib hissəsi TRIPP — Trump Route for International Peace and Prosperity ("Beynəlxalq sülh və rifah üçün Tramp marşrutu") layihəsi oldu. Bu layihə Azərbaycanın əsas ərazisini onun Naxçıvan eksklavı və daha sonra Türkiyə ilə birləşdirən 42 kilometrlik Sünik vilayəti ərazisindən keçən multimodal nəqliyyat dəhlizinin açılmasını nəzərdə tutur. Onilliklər ərzində bu coğrafi fasilə birbaşa quru tranzitini blokladı və makroregionun potensialını məhdudlaşdırdı. Vaşinqton sammiti regional kommunikasiyaların açılması ideyasına güclü beynəlxalq impuls verdi və TRIPP layihəsini Orta Dəhliz — Transxəzər beynəlxalq nəqliyyat marşrutunun əsas halqası kimi rəsmiləşdirdi.
ABŞ hökuməti və institusional investorlar bu arteriyanın strateji əhəmiyyətini qeyri-sabit şimal və cənub marşrutlarından yan keçərək yüklərin daşınması üçün ən qısa və təhlükəsiz yol kimi qiymətləndirdilər. Bu, ABŞ-in nəzarət paketi ilə birgə idarəetmə strukturunun yaradılması və infrastrukturun ilkin maliyyələşdirilməsi üçün çoxmilyonlu TRIPP+ fondunun ayrılması ilə təsdiqlənir. Yeni logistika modelinin praqmatizmi suverenlik və funksional səmərəlilik məsələlərinin aydın şəkildə ayrılmasındadır. Vaşinqtonda qurulmuş formula Ermənistanın ərazisindən keçən infrastruktura münasibətdə ərazi bütövlüyünə və yurisdiksiyasına qeyd-şərtsiz hörmət yanaşmasını təmin edir və eyni zamanda Azərbaycan və beynəlxalq daşıyıcılara qabaqcıl rəqəmsal gömrük idarəetmə texnologiyaları əsasında maneəsiz, sadələşdirilmiş və təhlükəsiz tranzit zəmanəti verir. Birləşmiş Ştatlar prosesin sadəcə siyasi koordinatoru deyil, həm də dəhlizin iqtisadi cəlbediciliyinin qarantı kimi çıxış etdi. Bu il başlaması nəzərdə tutulan infrastruktur işlərinin ilkin maliyyələşdirilməsi üçün ixtisaslaşmış "TRIPP+ Enterprise Fund" qrant fondu yaradıldı. Əvvəlcə ABŞ Dövlət Departamenti tərəfindən 201 milyon dollar həcmində təsdiqlənən onun kapitalı sonradan rəsmi olaraq ikiqat artırıldı və 402 milyon dollara çatdırıldı. Vaşinqtonun bu məsələdə göstərdiyi fəallıq logistika layihəsini siyasi mübahisələr mövzusundan sırf kommersiya və yüksək likvidli beynəlxalq əhəmiyyətli platformaya çevirdi.
Cənubi Qafqazın logistika xəritəsinin sistemli transformasiyası 2025-ci il sazişlərindən xeyli əvvəl genişmiqyaslı daxili infrastruktur bazası formalaşdıran Azərbaycanın ardıcıl dövlət strategiyasına əsaslanır. Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanının Ələtdə modernləşdirilməsi, Bakı — Tbilisi — Qars dəmir yolunun ötürücülük qabiliyyətinin genişləndirilməsi, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun azad olunmuş ərazilərində magistral avtomobil yollarının və beynəlxalq hava limanları şəbəkəsinin tikintisi ölkənin qlobal təchizat zəncirlərinə inteqrasiyası üçün əsas yaratdı. Bu münasibətlə Prezident İlham Əliyev hələ 2024-cü ildə demişdi: "Coğrafi mövqeyindən istifadə edərək və müasir infrastruktur yaradaraq Azərbaycan Avrasiyanın mühüm nəqliyyat və logistika mərkəzlərindən birinə çevrildi. Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizləri bizim ərazimizdən keçir. Bu nəqliyyat yollarının Azərbaycan ərazisindəki bütün seqmentləri uğurla fəaliyyət göstərir".
Razılaşmaların həyata keçirilməsindən iqtisadi effekt artıq regional tranzitin konkret əməliyyat göstəricilərində özünü göstərir və keçmiş təcrid rejimini sökür. Azərbaycan işğal dövründən bəri Ermənistana qarşı tətbiq edilən bütün kommersiya yüklərinin tranzitinə məhdudiyyətləri ilk olaraq ləğv etdiyini elan etdi və bu, dərhal ticarət dinamikasına təsir etdi. Azərbaycan ərazisindən Ermənistana kənd təsərrüfatı məhsulları, tikinti materialları, enerji daşıyıcıları və sənaye xammalı ilə müntəzəm qatarlar hərəkət etməyə başladı.
Azərbaycan istehsalı olan Aİ-92, Aİ-95 markalı benzin və dizel yanacağı da daxil olmaqla Ermənistan bazarının kritik əhəmiyyətli yanacaqla təchizatı son istehlakçılar və təsərrüfat subyektləri üçün dinc yanaşı yaşayışın birbaşa faydasını nümayiş etdirdi. Regionun xarici şoklardan və logistika pozuntularından asılılığı proqnozlaşdırıla bilən və qısa çatdırılma məsafəsinin yaranması sayəsində əhəmiyyətli dərəcədə azaldı.
TRIPP-in strateji Zəngəzur dəhlizinin bir hissəsi kimi beynəlxalq nəqliyyat sisteminə daxil edilməsi keçid tranzit çərçivəsinin formalaşmasını tamamlayır və ondan əldə olunan fayda bütün regiona yayılır. Türkiyə türk dünyasına və Mərkəzi Asiya bazarlarına birbaşa quru çıxış əldə edir, Azərbaycan Naxçıvan eksklavı ilə fasiləsiz əlaqə yaradır və uzun illər boş qalmış hüceyrəni öz logistika mozaikasının ən mühüm elementi ilə doldurur, Ermənistan isə əvvəlki hökmdarların onu saldığı otuzillik təcriddən çıxmaq və çıxılmaz ərazidən tranzit ölkəyə çevrilmək şansı qazanır. Rəsmi Vaşinqton dəfələrlə vurğulamışdır ki, Cənubi Qafqazın nəqliyyat arteriyalarının açılması və TRIPP layihəsinin reallaşdırılması uzunmüddətli investisiyaların infrastruktura cəlb edilməsi və bu regionun qlobal logistika zəncirlərinə inteqrasiyası üçün şərait yaradaraq nəhəng iqtisadi imkanlar açır.
Quru marşrutların inkişafı ilə paralel olaraq enerji dialoqunun əhəmiyyəti də artır. Azərbaycanın Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə Avropa dövlətlərinin enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsinə qoşulması və Qara dənizaltı kabel vasitəsilə "yaşıl" enerji ixracı perspektivləri əlavə dayanıqlılıq konturu yaradır. TRIPP nəqliyyat marşrutunun mövcud və perspektiv enerji kommunikasiyaları ilə əlaqələndirilməsi Cənubi Qafqazı çoxfunksiyalı infrastruktur dəhlizinə çevirir.
Vaşinqton sammitindən keçən il Bakının beynəlxalq hüquqa və qarşılıqlı iqtisadi faydaya əsaslanan sülh konsepsiyasının həyat qabiliyyətini sübut etdi. TRIPP layihəsi və ona bağlı logistika təşəbbüsləri göstərdi ki, davamlı sülh təkcə diplomatik kağız üzərində deyil, həm də relslərdə, avtomagistrallarda, gömrük terminallarında və maliyyə sazişlərində qurulur. Cənubi Qafqaz tarixi qeyri-sabitlik səhifəsini inamla bağlayır və XXI əsr dünya geoiqtisadiyyatının əsas mərkəzlərindən biri kimi qanuni yerini tutur.
