27 Sentyabrdan Zəfərə: Azərbaycanın dəyişən tarixinin altı ili

27 sentyabr: Zəfərə aparan yolun ilk addımı

Təqvimdə sentyabrın 27-si yazılanda Azərbaycanda hər kəsin yadına ilk növbədə 2020-ci il düşür. Məhz həmin gün — altı il bundan öncə — ölkə tarixinin gedişatını dəyişən hadisələr başladı. Ermənistan tərəfi cəbhə boyu geniş miqyaslı təxribatlara əl atmış, ordumuzun mövqelərini və dinc yaşayış məntəqələrimizi atəşə tutmuşdu. Bunun cavabı gecikmədi: Azərbaycan Ordusu bütün istiqamətlər üzrə əks-hücuma başladı və artıq həmin saatlardan cəbhədə tamam başqa bir mərhələ açıldı.

Günün ilk yarısında Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyev xalqa üz tutdu. Onun sözləri sadə bir bəyanat deyil, gələcək 44 günün mənəvi əsasını qoyan mesaj idi — Azərbaycanın haqlı olduğuna, bu mübarizənin qələbə ilə bitəcəyinə tam əminlik. Elə həmin andan etibarən ordu üçün bu, artıq sıravi bir cavab tədbiri yox, tarixi missiyaya çevrildi.

Başlanğıcda hərbi dairələrdə "Dəmir yumruq" adı ilə tanınan bu əməliyyat get-gedə miqyasını genişləndirdi və nəticə etibarı ilə 44 günlük Vətən müharibəsi kimi yaddaşlara həkk olundu.

Cəbhədə sürətlə dəyişən mənzərə

İlk günlərdən ordumuzun addımları qətiyyətli oldu. Düşmənin illərlə əlindən çıxarmadığı, üstəlik güclü şəkildə istehkamlaşdırdığı mövqelər bir-birinin ardınca yarılırdı. Füzulinin kəndləri, Cəbrayılın Nüzgar və Böyük Mərcanlı yaşayış məntəqələri, həmçinin Ağdərə istiqamətindəki strateji yüksəkliklər azad edilənlər siyahısına qoşuldu.

Oktyabr ayı isə hadisələrin sürətini bir az da artırdı. Ayın 3-də Suqovuşan, sabahı gün Cəbrayıl şəhəri, doqquzunda isə Hadrut qəsəbəsi düşməndən təmizləndi. On yeddisi Füzuli şəhəri üzərində bayrağımız ucaldı, bir gün sonra isə eyni mənzərə Xudafərin körpüsündə təkrarlandı. Ayın iyirmisində Zəngilan, ardınca Qubadlı şəhəri və ətrafındakı kəndlər sırayla azad olundu. Elə bircə həftə ərzində, oktyabrın sonlarında  daha 53 kənd Azərbaycan Ordusunun bayrağı altına keçdi.

Bütün bu addımlar, əslində, bir hədəfə - Qarabağın qəlbi sayılan Şuşaya doğru atılırdı.

Şuşa: müharibənin dönüş nöqtəsi

Şuşa uğrunda döyüşlər Azərbaycan hərb tarixinin ən qürurverici səhifələrindən birini yazdı. Xüsusi təyinatlılar dağlıq və meşəlik ərazidən, sıldırım qayalardan keçərək şəhərə bir neçə istiqamətdən daxil oldular və qısa müddətdə şəhəri işğaldan azad etdilər.

2020-ci il noyabrın 8-də səhər saatlarında Prezident İlham Əliyev Şəhidlər xiyabanından xalqa müraciət edərək tarixi xəbəri elan etdi: iyirmi səkkiz il yarım işğalda qalan Şuşa artıq azaddır. Bu, sadəcə bir şəhərin azad olunması deyil, bütün müharibənin taleyini həll edən an idi.

Şuşadan sonra Ermənistan ordusunun müqavimət gücü tamamilə sarsıldı. Cəbhədə bir gün ərzində daha onlarla kənd və strateji yüksəklik azad edildi, düşmən artıq döyüşü davam etdirmək iqtidarında deyildi.

Silahların susduğu gecə

Noyabrın 9-dan 10-na keçən gecə Azərbaycan, Rusiya prezidentləri və Ermənistan baş naziri tərəfindən üçtərəfli Bəyanat imzalandı, hərbi əməliyyatlara son qoyuldu. Sənədə əsasən, Ermənistan noyabrın 20-də Ağdamı, 25-də Kəlbəcəri, dekabrın 1-də isə Laçını Azərbaycana təhvil verdi.

Nəticədə, sentyabrın 27-də başlayan əks-hücum əməliyyatı cəmi 44 gün ərzində 5 şəhərin, 4 qəsəbənin və 286 kəndin azad olunması ilə başa çatdı. Bu, üç onillik işğala son qoyan tarixi Zəfər idi.

Qələbənin arxasındakı birlik

Hərbi meydandakı uğur təkcə silahla deyil, xalqın birliyi ilə də qazanıldı. Ölkə daxilində və xaricində yaşayan azərbaycanlılar Vətənin haqq səsini dünyaya çatdırmaq üçün səfərbər oldu, cəmiyyət etnik və dini mənsubiyyətindən asılı olmayaraq bir yumruq kimi birləşdi. Elə bu həmrəylik "Dəmir yumruq" ifadəsində öz simvolik ifadəsini tapdı.

Diplomatik və informasiya cəbhəsində də fəal mübarizə aparıldı — dövlət başçısı müharibə dövründə dünyanın aparıcı media qurumlarına onlarla müsahibə verərək həqiqətləri beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırdı. Bu Zəfər, təəssüf ki, ağır itkilər bahasına başa gəldi, Vətən müharibəsində 2 min 900-dən artıq əsgər və zabitimiz şəhid oldu.

Zəfərdən sonrakı yol: Laçından antiterrora

Müharibədən sonra da tarix dayanmadı. 2022-ci ildə Anım Günü ərəfəsində Azərbaycan Ordusu Laçın şəhərinə yerləşdi, sentyabrın 21-də isə Prezident İlham Əliyev şəxsən Laçında Dövlət Bayrağını ucaltdı.

Bir il sonra, 2023-cü il sentyabrın 19-da keçirilən qısamüddətli antiterror tədbirləri nəticəsində Qarabağdakı separatçı qurum və qeyri-qanuni erməni silahlı birləşmələri tərk-silah edildi. Beləliklə, Azərbaycanın bütün ərazisində dövlət suverenliyi və Konstitusiya quruluşu tam bərpa olundu, münaqişə tarixə qovuşdu.

Bu proseslərin davamı olaraq ölkə təqviminə yeni tarixi günlər əlavə olundu: 20 sentyabr Dövlət Suverenliyi Günü, habelə Xankəndi, Xocalı, Xocavənd, Ağdərə, Laçın, Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı, Şuşa, Ağdam və Kəlbəcər şəhərlərinin azad olunma günləri.

Zəfərin daşlaşan yaddaşı

Qazanılan Qələbənin gələcək nəsillərə ötürülməsi məqsədilə ölkədə silsilə memorial layihələr həyata keçirilib. 2024-cü ilin noyabrında Bakıda 10 hektarlıq Zəfər Parkı istifadəyə verilib. Parkın girişindəki 44 metr hündürlüyündə, 44 sütunlu Zəfər tağı məhz 44 günlük müharibənin simvoludur. Bir il sonra, 2025-ci ilin noyabrında isə həmin kompleksdə Qarabağın tarixini, müharibənin gedişini və azad edilmiş ərazilərin dirçəlişini əks etdirən Zəfər Muzeyi qapılarını açıb.

Xankəndidə də 2025-ci ilin dekabrında oxşar konsepsiyalı Zəfər Parkı yaradılıb, 44 pilləkənli giriş hissəsi ilə. Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Qubadlı və Şuşada da analoji muzey və memorial komplekslərin qurulması istiqamətində işlər davam edir.

Azad edilmiş ərazilər: viranədən müasir şəhərə

Silahlar susandan sonra Qarabağın və Şərqi Zəngəzurun mənzərəsi il-ildən tanınmaz hala düşür. 2022-ci ildən başlayan "Böyük Qayıdış" proqramı çərçivəsində minlərlə ailə öz doğma yurduna qayıdır. Bu proses 2022–2026-cı illəri əhatə edən dövlət proqramı əsasında aparılır, növbəti mərhələ isə daha uzun bir dövrü — 2026–2040-cı illəri əhatə edəcək və bölgəni Azərbaycanın ən inkişaf etmiş regionlarından birinə çevirmək hədəflənir.

Rəqəmlərin dili də bu işin miqyasını göstərir. Bu gün 10 şəhər, 3 qəsəbə və 31 kənddə Böyük Qayıdışa artıq start verilib, 85 mindən çox soydaşımız Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda yaşayır, işləyir, təhsil alır. Amma bu asan yol olmayıb — otuz il işğalda qalan torpaqlar əvvəlcə mina və partlamamış sursat məzarlığına çevrilmişdi, ona görə tikinti işləri minatəmizləmə ilə addım-addım aparılıb.

Bərpa təkcə evlər və yollarla bitmir. Bölgə enerji baxımından da yeni simaya bürünüb — Xudafərin və Qız qalası su elektrik stansiyaları, günəş panelləri, onlarla kiçik su elektrik stansiyası artıq işə düşüb, onların enerjisini ümumi şəbəkəyə ötürmək üçün Cəbrayılda yeni enerji qovşağı yaradılıb. Eyni zamanda azad olunmuş ərazilərdə ideal yol infrastrukturu yaradılır. Bu təcrübə beynəlxalq səviyyədə də görülür: Azərbaycanın ev sahibliyi etdiyi Ümumdünya Şəhərsalma Forumunda Qarabağda formalaşan yeni şəhərsalma modeli xüsusi diqqətlə təqdim olunub.

Festivalların, forumların və beynəlxalq görüşlərin ünvanına çevrilən Qarabağ

Bu gün Şuşa təkcə bərpa olunan şəhər deyil, həm də mədəni və diplomatik həyatın mərkəzinə çevrilib. Hər il "Xarıbülbül" Musiqi Festivalı və Vaqif Poeziya Günləri məhz burada keçirilir, şəhər bir neçə beynəlxalq idman yarışına da ev sahibliyi edib. Türk Dövlətləri Təşkilatının qeyri-rəsmi sammiti də Şuşada baş tutub.

Bunlardan biri isə xüsusi diqqət çəkir: Şuşa Qlobal Media Forumu. 2022-ci ildə kiçik bir təşəbbüs kimi başlayan bu forum indi dünyanın onlarla ölkəsindən jurnalistləri bir yerə toplayır. Bu il, iyulun 13-14-də keçirilən dördüncü forum rekord nəticə göstərib: 54 ölkədən 160-a yaxın media nümayəndəsi Şuşada bir araya gəlib, sülh gündəliyi və obyektiv informasiyanın önəmi müzakirə olunub.

Prezident İlham Əliyev dəfələrlə vurğulayıb ki, Şuşa artıq təkcə Zəfərin deyil, həm də açıqlığın rəmzidir. Bir vaxtlar işğalda qalan şəhər bu gün dünyanın diqqətini özünə çəkən mədəniyyət və dialoq məkanına çevrilib.

Anım Günü: Əbədi hörmət nişanəsi

Prezident İlham Əliyevin 2020-ci il 2 dekabr tarixli Sərəncamına əsasən, məhz müharibənin başladığı gün - sentyabrın 27-si hər il Azərbaycanda Anım Günü kimi qeyd olunur. Bu gün ölkə daxilində və xaricindəki diplomatik nümayəndəliklərdə anım tədbirləri təşkil olunur, məscid, kilsə və sinaqoqlarda şəhidlərimizin ruhuna dualar oxunur. Saat 12:00-da isə bütün ölkə ərazisində bir dəqiqəlik sükutla şəhidlərin xatirəsi yad edilir.

Vətən uğrunda canını qurban verən hər bir əsgər, zabit və qazimizin adı Azərbaycan tarixində əbədi həkk olunub. Onların qəhrəmanlığı gələcək nəsillər üçün əbədi örnək olaraq qalacaq.

Allah şəhidlərimizə rəhmət eləsin, qazilərimizə can sağlığı versin!

Saat 12:00-da ölkə ərazisində şəhidlərin əziz xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad ediləcək.

Vətən müharibəsi dövründə yaşayış məntəqələrinin və yüksəkliklərin işğaldan azad edilmə xronologiyası: