Minalar var, xəritələr yoxdur: Ermənistan 2020–2023-cü illərə aid formulyarların təhvil verilməsini niyə ləngidir? | 1news.az | Xəbərlər
Mövqe

Minalar var, xəritələr yoxdur: Ermənistan 2020–2023-cü illərə aid formulyarların təhvil verilməsini niyə ləngidir?

Fəridə Bağırova17:01 - Bu gün
Minalar var, xəritələr yoxdur: Ermənistan 2020–2023-cü illərə aid formulyarların təhvil verilməsini niyə ləngidir?

«Ermənistanın Azərbaycan torpaqlarını təxminən otuz il işğal altında saxlaması nəticəsində ölkəmiz dünyada minalardan ən çox çirklənmiş ölkələrdən birinə çevrilib.

İlkin qiymətləndirmələrə görə, Azərbaycan ərazisinin 13 faizdən çoxu minalar və partlamamış hərbi sursatlarla çirklənib». Prezident İlham Əliyevin bu sözləri Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və dövlət suverenliyini bərpa etdikdən sonra üzləşdiyi reallığın miqyasını çox dəqiq əks etdirir.

13 faiz – sahəsi əvvəllər erməni işğalı altında olmuş torpaqların yarısından çoxunu təşkil edən nəhəng ərazilərdir. Bu, insan həyatı üçün birbaşa təhlükə və keçmiş məcburi köçkünlərin doğma ocaqlarına təhlükəsiz qayıdışı üçün ciddi məhdudiyyətlər deməkdir.

Bu gün Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda templərinə və miqyasına görə misilsiz bərpa işləri aparan Azərbaycan üçün mina təhlükəsi faciəvi keçmişdən dinc gələcəyə gedən yolda əsas maneələrdən birinə çevrilib.

Problemin bütün dərinliyini anlamaq üçün konkret rəqəmlərə müraciət etmək kifayətdir.

Naməlumluğun kilometrləri

İşğalın üç onilliyi ərzində Azərbaycan torpağına bir yarım milyondan çox mina basdırılıb. Lakin çirklənmiş ərazilərin formulyarlarının təhlili heyrətamiz bir disproporsiyanı üzə çıxarır: İkinci Qarabağ müharibəsinin başa çatmasından sonrakı üç il ərzində minalanma bütün əvvəlki onilliklərlə müqayisədə iki dəfə intensiv aparılıb.

Azərbaycan Respublikasının Minatəmizləmə Agentliyi (ANAMA) tərəfindən 1news.az-a eksklüziv şəkildə təqdim edilmiş məlumatlara görə, keçmiş təmas xətləri üzrə mina çirklənməsinin mənzərəsi belədir:

- Keçmiş təmas xətti, 2020-ci ilin sentyabrına qədər mövcud olan: onun uzunluğu 254 km təşkil edirdi. Bu sahələr üzrə Ermənistan formulyarlar təqdim edib – səhlənkarlıqla tərtib olunmuş, kobud xətalar və lokasiya uyğunsuzluqları olan, lakin heç olmasa ümumi istiqamət verən formulyarlar. ANAMA-nın qiymətləndirmələrinə görə, bu sənədlərdəki dayaq nöqtələrinin koordinatları iş üçün yararsızdır, təqdim edilmiş məlumatların ümumi dəqiqliyi və etibarlılığı isə cəmi 25% təşkil edir ki, bu da minaaxtaranların işini ciddi şəkildə çətinləşdirir və onların həyatını əlavə riskə məruz qoyur.

Üstəlik, bu xəttin üç kritik əhəmiyyətli hissəsi üzrə xəritələr ümumiyyətlə təqdim olunmayıb:

· Goranboy rayonunda təxminən 36 km,

· Tərtər rayonunda təxminən 26 km,

· Xocavənd rayonunda təxminən 9 km.

- Keçmiş təmas xətti, 2020-ci ilin noyabrından 2023-cü ilin sentyabrınadək mövcud olan: Vətən müharibəsindən sonra formalaşmış bu xəttin uzunluğu 480 km təşkil edib – göründüyü kimi, o, əvvəlkindən demək olar ki, iki dəfə böyükdür. Bu nəhəng qövs boyunca Ermənistan bir dənə də olsun mina sahələrinin formulyarını təqdim etməyib, buna görə də burada basdırılmış minaların dəqiq sayını müəyyən etmək mümkün deyil.

Fotoda: xəritə ANAMA-nın məlumatları əsasında hazırlanıb

Problemin dərinliyi ən bariz şəkildə 2023-cü ilin sentyabrında keçirilən antiterror tədbirlərindən sonra, azad edilmiş ərazilərdə 500 mindən çox mina aşkar edildiyi zaman üzə çıxdı.

Bu faktlar Bakının Laçın yolundan nəzarətsiz istifadə ilə bağlı dəfələrlə səsləndirdiyi bəyanatları birbaşa izah edir – həm də hərbi əməliyyatların dayandırılması haqqında Üçtərəfli bəyanat imzalandıqdan sonra. Bu yolla, «humanitar ehtiyaclar» pərdəsi altında Ermənistandan Rusiya sülhməramlı kontingentinin müvəqqəti yerləşdiyi əraziyə planlı şəkildə mina partiyaları gətirilir və onlar tələsik qaydada yeni təmas xətti boyunca quraşdırılırdı. Faktiki olaraq, 44 günlük müharibədən sonrakı üç il ərzində Birinci Qarabağ müharibəsindən sonrakı dövrlə müqayisədə daha çox partlayıcı qurğu quraşdırılıb.

Yoxluğun qiyməti

Bu günədək Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda minaaxtaranlar minalar və əl istehsalı olan partlayıcı tələ qurğuları aşkar edirlər. Onlar təkcə keçmiş hərbi mövqelərdə deyil, həm də yaşayış massivlərinin yaxınlığında, yollar boyunca, meşələrdə, çay sahillərində, əkin sahələrində, kənd qəbiristanlıqlarında basdırılıb. Minalanmanın coğrafiyası onu göstərir ki, təhlükə qəsdən təkcə hərbi qulluqçular üçün deyil, həm də gec-tez doğma torpaqlara qayıtmalı olan dinc sakinlər üçün yaradılıb.

Erməni təcavüzünün başlanğıcından bəri Azərbaycanda mina terrorunun qurbanlarının sayı minlərlə ölçülür. Lakin xüsusilə ağırdır ki, döyüş əməliyyatları başa çatdıqdan sonra da faciələrin hesabı bağlanmayıb. İkinci Qarabağ müharibəsinin başa çatmasından bəri minaların qurbanı yüzlərlə Azərbaycan vətəndaşı olub – həlak olanlar və ən ağır xəsarətlər alanlar arasında qadınlar və uşaqlar da daxil olmaqla çoxlu dinc sakin var. ANAMA-nın 2020-ci ilin noyabrından 2026-cı ilin 18 noyabrınadək olan dövr üzrə rəsmi məlumatlarına müraciət edək:

- azad edilmiş torpaqlarda 279 mina hadisəsi qeydə alınıb.

- onların qurbanı 444 nəfər olub. Onlardan 73 nəfər həlak olub, daha 371 nəfər müxtəlif dərəcəli xəsarətlər alıb.

Bununla belə, statistika mina terrorunun məqsədyönlü xarakterini açıq-aydın təsdiqləyir:

- keçmiş təmas xətti boyunca 112 mina hadisəsi baş verib ki, onlardan 163 nəfər zərər çəkib,

- lakin faciəvi halların böyük hissəsi – 281 nəfərin zərər çəkdiyi 167 hadisə – keçmiş təmas xəttindən uzaqda olan ərazilərin payına düşür.

Təəssüf ki, son vaxtlar mina hadisələrinin statistikası yenidən artıb. Səbəb faciəvi və öz qanunauyğunluğunda aydındır: «Böyük Qayıdış» sürət toplayır. Keçmiş məcburi köçkünlər doğma torpaqlara qayıdır, genişmiqyaslı infrastruktur layihələri işə salınır. Hər bir mina hadisəsinin arxasında kiminsə yarımçıq qalmış həyatı, sarsıdılmış sağlamlığı, şikəst edilmiş ailə taleyi dayanır.

İrəvan nəyi gözləyir?

Azərbaycanın Qələbəsi uzunillik münaqişəyə son qoydu, 2025-ci ildə tərəflər Vaşinqtonda sülh sazişini parafladılar. Belə görünür ki, bu şəraitdə dəqiq mina xəritələrinin təqdim edilməsi xoş niyyət nümayiş etdirmək və humanitar məsələlərin bir hissəsini bağlamaq üçün ilk və ən təbii addım olmalı idi.

Lakin mina gündəliyində İrəvan dərin sükutu qoruyub saxlayır. Formulyarları təqdim etməkdən imtinanı heç nə ilə izah etmək mümkün deyil. Müharibə bitib. Bu məlumatların saxlanılması Ermənistana heç bir strateji üstünlük vermir, lakin hər gün dinc insanlar üçün ölümcül riskə çevrilir və iki böyük regionun bərpası yolunda maneələr yaradır.

Konkret sual yaranır: Ermənistan nəyi gözləyir? Mina sahələrinin tam və etibarlı xəritələrinin təqdim edilməsi beynəlxalq humanitar hüquq çərçivəsində onun birbaşa öhdəliyidir. Əgər sülh gündəliyi İrəvan üçün sadəcə diplomatik düstur deyilsə, məhz bu addımı o, ilk növbədə atmalıdır.

Tək daşımaq mümkün olmayan yük

Erməni informasiya vakuumuna baxmayaraq, Azərbaycan Qarabağa və Şərqi Zəngəzura həyatın layiqli və təhlükəsiz qayıdışını təmin etmək üçün bütün addımları atmaqda davam edir. Ötən illər ərzində ölkədə nəhəng iş görülüb: ANAMA-nın məlumatlarına görə, 2020-ci il 10 noyabrdan 2026-cı il 18 noyabradək olan dövrdə 312 218 hektar ərazi minalardan və partlamamış hərbi sursatlardan təmizlənib.

«Humanitar minatəmizləmə əməliyyatları əsasən yaşayış məntəqələrinin, nəqliyyat, enerji və digər strateji infrastrukturun tikintisi aparılan rayonlarda, həmçinin kənd təsərrüfatı torpaqlarında və digər prioritet istiqamətlərdə həyata keçirilib. İşlərin sürətləndirilməsi, təhlükəsizliyi və səmərəliliyi üçün ən qabaqcıl texnologiyalar və ərazilərin təmizlənməsinin müasir rəqəmsal idarəetmə sistemləri tətbiq olunur», - deyə Agentlikdə bildiriblər.

Ümumilikdə 271 505 mina və partlamamış hərbi sursat aşkar edilərək zərərsizləşdirilib, onlardan:

- 202 189 – partlamamış hərbi sursatdır,

- 44 880 – tankəleyhinə... piyadaəleyhinə minalardır,

- 24 436 – tankəleyhinə minalardır.

Humanitar minatəmizləmə əməliyyatları minaəleyhinə fəaliyyətin beynəlxalq standartlarına (IMAS) ciddi uyğun şəkildə həyata keçirilir. ANAMA mütəxəssislərindən əlavə, bu işə Müdafiə Nazirliyinin, FHN-in qüvvələri, beş yerli şirkət və bir qeyri-hökumət təşkilatı cəlb olunub. «Bu prosesi sürətləndirmək və minaaxtaranların təhlükəsizliyini təmin etmək üçün relyefdən və çirklənmənin sıxlığından asılı olaraq üç metod birləşdirilir: əl ilə axtarış, kinoloji dəstələrin işi və ağır texnikanın tətbiqi. Arsenala maqnit lokatorları, dərinlik axtarış cihazları, yüksəkdəqiqlikli peyk mövqeləndirmə sistemləri DGPS, mexaniki minatəmizləmə maşınları və hava kəşfiyyatı üçün pilotsuz uçuş aparatları daxildir. Paralel olaraq, keçmiş təmas xətti boyunca minaların ən yüksək konsentrasiyaya malik olduğu sahələrin konservasiyası və hasarlanması aparılır – bu ümumqəbul dünya təcrübəsi təhlükəli zonaları müvəqqəti təcrid etməyə və tam təmizləmə başlayanadək dinc sakinləri qorumağa imkan verir», - deyə ANAMA-da qeyd ediblər.

Bununla belə, praktiki olaraq bütün kadr, maddi və texniki yükü Azərbaycan öz milli resursları hesabına daşıyır. Halbuki fəlakətin miqyası və vəzifənin humanitar təcililiyi daha əhəmiyyətli beynəlxalq həmrəylik tələb edir. Dünya ictimaiyyətinin dəstəyi təkcə bəyannamələrdə deyil, həm də praktiki alətlərdə – sabit maliyyələşmədə, müasir texnologiyaların ötürülməsində, ixtisaslaşdırılmış texnikanın tədarükündə ifadə olunmalıdır. Və əlbəttə, qalan bütün mina formulyarlarının təqdim edilməsi tələbi ilə İrəvana ardıcıl diplomatik təzyiqdə.

Bu, elementar ədalət, insan ləyaqəti və yüz minlərlə insanın öz əcdadlarının torpağında qorxmadan gəzmək kimi fundamental hüququ məsələsidir. Azad edilmiş ərazilərdə heç olmasa bir uçota alınmamış mina qaldıqca, keçmiş müharibənin əks-sədası bu günü şikəst etməkdə davam edir – və bu səhifəni yalnız birgə səylərlə bağlamaq mümkündür.

Son nəticədə, sülhün həqiqi dəyəri təkcə imzalanmış sənədlər və elan edilmiş öhdəliklərlə deyil – münaqişədən sonra insanların həyatının nə dərəcədə təhlükəsiz olması ilə müəyyən edilir. Azad edilmiş torpaqlarda minalar partlamaqda davam etdiyi və onların quraşdırıldığı yerlər barədə məlumat natamam qaldığı müddətcə, müharibənin nəticələrinin yekun olaraq aradan qaldırılmasından danışmaq tezdir.

Bu gün Azərbaycanın qarşısında duran vəzifə təkcə azad edilmiş torpaqlara həyat vermək deyil, həm də orada mütləq təhlükəsizliyi təmin etməkdir. Ermənistan mina sahələri barədə tam və etibarlı məlumatları təqdim etməyənədək, onun sülhə sadiqlik barədə bəyanatları real addımlarla üst-üstə düşməyəcək, çünki humanitar məsuliyyət sülh prosesinin hüdudlarından kənarda qala bilməz.

Paylaş:
54

Son xəbərlər

Bütün xəbərlər