Nitqi oyun vasitəsilə inkişaf etdirmək mümkündürmü? Loqoped-defektoloqla müsahibə
Nitqin oyun vasitəsilə inkişaf etdirilməsi sadəcə dəb trendidir, yoxsa peşənin inkişafında məntiqi mərhələ? Danışmayan uşaqlarda nitqi oyun vasitəsilə formalaşdırmaq və eyni zamanda elmi yanaşmanın dəqiqliyini qorumaq mümkündürmü?
Bu mövzu ətrafında 30 illik iş təcrübəsinə malik loqoped-defektoloq, tətbiqi davranış analizinin (BCBA) mütəxəssisi, "Danışmayan uşaqlarda nitqin 0-dan cümlə səviyyəsinə qədər inkişafı" metodikasının müəllifi, "Speech Area" loqopedik mərkəzlər şəbəkəsinin yaradıcısı və rəhbəri Tatyana Vyaçeslavovna Qruzinova ilə söhbət etdik.
Müsahibədə klassik və oyun loqopediyası arasındakı əsas fərqlərdən, metodun elmi əsaslarından, valideynlərin rolundan, nizam-intizam və motivasiyadan, həmçinin sərt akademik formatın niyə tədricən daha çevik, lakin eyni dərəcədə sistemli yanaşmalarla əvəz olunduğundan danışılır.
Oyun loqopediyası ilə klassik loqopediya arasında əsas fərq nədən ibarətdir? Oyun yanaşmasını ənənəvi metodlara müasir alternativ hesab etmək olarmı? Hansı hallarda hər biri daha məqsədəuyğundur və söhbət fərqli metodlardan, yoxsa uşaqla işə fərqli baxışlardan gedir?
Əvvəla, oyun loqopediyası ilə klassik loqopediya bir-birinə zidd deyil. Əksinə, oyun loqopediyası klassik loqopediyanın bazasında formalaşıb və mahiyyət etibarilə klassik yanaşmanın əvvəllər əhatə etmədiyi sahələri tamamlayır.
Bunun səbəbi əsasən tarixi inkişafla bağlıdır. Klassik loqopediya formalaşdığı dövrdə, xüsusilə də Sovet İttifaqında, loqopedlərin əsas pasiyentləri təxminən 4–5 yaşlı uşaqlar idi. Bu uşaqlarda davranış əsasən formalaşmış olur, inkişaf pozuntuları isə nəzərəçarpacaq səviyyədə olmurdu. İnkişaf pozuntuları olan uşaqlar isə əksər hallarda loqopedik yardım sistemindən kənarda qalırdılar.
Lakin son 20–30 ildə vəziyyət əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. İlk növbədə, yardım sistemi dəyişdi – uşaqların pozuntu növünə görə sərt şəkildə ayrıldığı model tədricən aradan qalxdı. Bundan əlavə, aydın oldu ki, bir çox uşaqlarda müxtəlif inkişaf pozuntuları eyni vaxtda müşahidə olunur. Məsələn, uşaq həm görmə məhdudiyyətinə, həm autizmə malik ola bilər, yaxud həm eşitmə məhdudiyyəti, həm hiperaktivlik və davranış problemləri, yaxud da eşitmə məhdudiyyəti ilə yanaşı idrak çətinlikləri ola bilər. Belə hallarda uşağın hansı mütəxəssis tərəfindən dəstəklənməsinin daha məqsədəuyğun olduğunu müəyyənləşdirmək çətinləşir.
Nitq isə demək olar ki, bütün inkişaf pozuntularında təsirlənən funksiyalardan biridir. Buna görə də loqopedlər zaman keçdikcə çox müxtəlif inkişaf xüsusiyyətlərinə malik uşaqlarla işləməyə başladılar. Lakin autizm spektr pozuntusu olan, ciddi davranış çətinlikləri yaşayan və ya hiperaktiv uşaqlarla yalnız klassik loqopediya metodlarından istifadə etməklə işləmək kifayət etmirdi.
Klassik loqopediya əsasən artıq müəyyən dərəcədə nitqi formalaşmış uşaqlara yönəlmişdi. Ancaq illər keçdikcə danışmayan uşaqların sayı artmağa başladı. Bu zaman təbii sual yarandı: nitqin formalaşdırılması ilə kim məşğul olmalıdır? Məntiqli cavab isə bu idi ki, bu da loqopedin məsuliyyət sahəsinə daxildir.
Məhz buna görə oyun loqopediyası klassik yanaşmanın davamı kimi meydana çıxdı. Onun məqsədi ənənəvi dərs formatına uyğunlaşa bilməyən kiçik yaşlı və danışmayan uşaqlarla daha effektiv işləməyə imkan yaratmaq idi. Bu baxımdan söhbət təkcə məşğələnin formatından getmir.
Yeni problemlər yeni alətlər tələb edirdi və oyun loqopediyası məhz bu alətləri təqdim edir. Danışmayan uşaqla işləyərkən əvvəlcə ilk səsləri oyatmaq, daha sonra isə həmin səslərdən sözlər formalaşdırmaq lazımdır. Bu, artıq sadəcə barmaq gimnastikası etmək və ya mahnı oxumaqdan ibarət yanaşma deyil. Burada uşağın fəaliyyətinə və qarşılıqlı ünsiyyətə əsaslanan, nitqin addım-addım formalaşdırılmasına imkan verən bütöv, sistemli metodologiyadan söhbət gedir.
Oyun loqopediyasının elmi sübut bazası nədən ibarətdir? Təcrübə onun strukturlaşdırılmış məşğələlərlə müqayisədə effektivliyi barədə nə göstərir? Oyun formatında terapevtik məqsədlərin arxa plana keçməsi riski varmı?
Əgər sübut bazasından danışırıqsa, ilk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, oyun loqopediyası elmi əsaslara söykənən bir neçə istiqamətin qovşağında formalaşıb: klassik loqopediya, öyrədici oyun yanaşmaları və davranış analizi. Bu, çox vacib məqamdır. Hər üç istiqamətin öz elmi bazası mövcuddur. Burada söhbət izahı olmayan və ya təsadüfi metodlardan getmir. Bütün proseslər texnoloji baxımdan izah oluna bilir: nə baş verir, hansı mexanizmlər işə düşür və nəticə hansı səbəbdən əldə edilir.
Klassik randomizə olunmuş, böyük uşaq qruplarının müqayisəsinə əsaslanan tədqiqatlardan danışsaq, hazırda belə araşdırmalar hələ kifayət qədər deyil. Bunun əsas səbəblərindən biri bu yanaşma ilə çalışan mütəxəssislərin sayının nisbətən az olması və genişmiqyaslı elmi araşdırmalar üçün yetərli statistik bazanın hələ formalaşmamasıdır.
Bununla belə, Qərb ölkələrində geniş qəbul olunan one-case study formatında – yəni bir və ya bir neçə uşağın inkişaf dinamikasının ətraflı təhlilinə əsaslanan çoxsaylı tədqiqatlar mövcuddur.
Bundan əlavə, oyun loqopediyasının əsas istiqamətlərindən biri olan davranış analizi mahiyyət etibarilə eksperimental yanaşmaya əsaslanır. Uşaq məşğələlərə başlayarkən onun ilkin bacarıqları qiymətləndirilir və baza göstəriciləri (baseline) qeydə alınır. Daha sonra müəyyən metodika və protokollar tətbiq edilir, bir, iki və ya üç aydan sonra isə təkrar qiymətləndirmə aparılır.
Oyun loqopediyasında da eyni prinsip tətbiq olunur, sadəcə burada məhz nitq bacarıqları ölçülür. Uşağın ilkin vəziyyəti müəyyən edilir, daha sonra konkret müddət üçün SMART prinsiplərinə uyğun ölçülə bilən məqsədlər qoyulur. Məsələn, bir ay ərzində hansı nitq bacarıqlarının formalaşdırılması planlaşdırılırsa, həmin nəticələr əvvəlcədən dəqiq müəyyən edilir.
Ölçülə bilən məqsədlərin qoyulması, nəticələrin mütəmadi izlənilməsi və inkişaf dinamikasının təhlili bu yanaşmanın sübuta əsaslanan xarakter daşıdığını göstərir. Məqsədlərin müəyyənləşdirilməsi, nəticələrin hesablanması və irəliləyişin monitorinqi üçün davranış analizinin alətlərindən istifadə olunur. Hazırda uzunmüddətli müşahidələrə əsaslanan və effektivliyi təsdiqlənmiş çoxlu sayda praktik nümunələr mövcuddur.
Strukturlaşdırılmış məşğələlərlə müqayisəyə gəldikdə isə, burada vacib bir məqamı qeyd etmək lazımdır: oyun loqopediyası özü də strukturlaşdırılmış ola bilər. Tarixən bu yanaşma oyun elementlərinin geniş tətbiqinə əsaslansa da, bu, strukturun olmadığı anlamına gəlmir.
Məsələn, əgər bizə beş-altı yaşdan yuxarı danışmayan uşaq müraciət edirsə və əsas məqsəd nitqin formalaşdırılması, o cümlədən mexaniki dəstəyin tətbiqidir, bu zaman strukturlaşdırılmış məşğələlərdən fəal istifadə edirik.
Üstəlik, oyun formatında keçirilən məşğələlər də kifayət qədər strukturlaşdırılmış ola bilər. Sadəcə bu struktur daha çevikdir. Məşğələnin bir hissəsi masa arxasında "tapşırıq – nəticə" prinsipi ilə təşkil oluna, digər hissəsi isə daha sərbəst qarşılıqlı fəaliyyət şəraitində davam etdirilə bilər. Buna görə də daha doğru ifadə yarıstrukturlaşdırılmış format anlayışıdır.
Oyun loqopediyasının əsas ideyası əvvəlcədən müəyyən edilmiş məqsədlərə xidmət edən oyundur. Mütəxəssis sadəcə oynamaq üçün oynamır. Məqsədlər əvvəlcədən planlaşdırılır, ölçülür və daim izlənilir. Uşağın ilkin səviyyəsi qiymətləndirilir, konkret vəzifələr müəyyən edilir və həm hər məşğələdən sonra, həm də aylar ərzində əldə olunan nəticələr sistemli şəkildə təhlil olunur.
Terapevtik məqsədlərin oyun zamanı ikinci plana keçməsi riskinə gəlincə isə, belə bir risk yoxdur. Terapevtik hədəflər seçilən formatdan asılı olmayaraq dəyişmir. Sadəcə mütəxəssis uşağın xüsusiyyətlərini və qarşıya qoyulan məqsədləri nəzərə alaraq ən uyğun iş formasını seçir. Bəzi bacarıqlar oyun mühitində daha effektiv inkişaf etdirilir, bəziləri tam strukturlaşdırılmış, digərləri isə yarıstrukturlaşdırılmış məşğələlərdə daha yaxşı nəticə verir.
Əsas məsələ ondadır ki, oyun loqopediyası sadəcə oyun oynamaq demək deyil. Bu, oyunun konkret terapevtik məqsədlərə çatmaq üçün düşünülmüş və məqsədyönlü şəkildə istifadə olunması deməkdir.
Oyun loqopediyası daha çox hansı yaş dövründə effektivdir? Bu yanaşma ağır nitq pozuntusu olan uşaqlar üçün uyğundurmu? Metod seçilərkən uşağın fərdi xüsusiyyətləri – temperament, həyəcan səviyyəsi və hiperaktivliyi necə nəzərə alınır?
Yaş baxımından danışsaq, təbii ki, oyun loqopediyası ən yüksək effektivliyi kiçik yaşlı uşaqlarla işləyərkən göstərir. Lakin burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, oyun loqopediyası yalnız oyundan ibarət deyil. Məsələn, altı yaş və daha böyük danışmayan uşaqlarda davranış analizinin və klassik loqopediyanın qarışıq metodları ilə nitqin formalaşdırılması da oyun loqopediyasına daxildir.
Belə hallarda, xüsusilə artikulyasiya orqanları üçün fiziki yönləndirmələrdən istifadə oluna bilər. Bu cür məşğələlər, demək olar ki, həmişə strukturlaşdırılmış formatda keçirilir. Çünki nitqin formalaşdırılması çoxsaylı təkrarlar tələb edir, təkrar isə öz növbəsində müəyyən strukturun olmasını zəruri edir. Belə vəziyyətlərdə tapşırıqların yerinə yetirilməsi artıq uşağın həmin andakı istəyindən asılı olmur – əvvəlcədən müəyyən edilmiş qaydalar və razılaşmalar əsasında həyata keçirilir.
Məsələn, burada token (jeton) sistemi tətbiq oluna bilər. Uşaq öyrənir ki, əvvəlcə qarşıya qoyulan tapşırıqları yerinə yetirməli, daha sonra isə mükafat və ya təşviq almalıdır. Beləliklə, onun üçün aydın və başadüşülən bir ardıcıllıq formalaşır: müəyyən addımlar nəticəyə aparır.
Fərdi xüsusiyyətlərə gəlincə, onlar hər zaman nəzərə alınır. Uşağın temperamenti, aktivlik səviyyəsi, həyəcanı, özünü tənzimləmə xüsusiyyətləri iş formatının seçilməsinə birbaşa təsir göstərir.
Əgər uşaq temperamentlidirsə və maraqları aydın şəkildə ifadə olunursa, məşğələlər onun motivasiyası və maraqları üzərində qurulur, buna uyğun oyunlar və qarşılıqlı fəaliyyət formaları seçilir.
Əgər uşaq hiperaktivdirsə, oyun epizodları daha qısa olur və onların arasında hərəkət tələb edən fəaliyyətlər əlavə edilir. Bunlar sensor inteqrasiya və propriosepsiya elementlərini özündə birləşdirən məşqlər ola bilər. Bu cür fəaliyyətlər uşağın özünü toplamasına, emosional gərginliyini tənzimləməsinə və yenidən məşğələyə fokuslanmasına kömək edir.
Beləliklə, oyun loqopediyası hər bir uşağa fərdi şəkildə uyğunlaşdırılır. Məşğələlər zamanı uşağın maraqları, sinir sisteminin xüsusiyyətləri, özünü tənzimləmə bacarığı və davranış xüsusiyyətləri nəzərə alınır. İş formatı isə qarşıya qoyulan məqsədlərdən və uşağın fərdi profilindən asılı olaraq çevik şəkildə dəyişdirilir.
Valideynlər niyə çox vaxt “sərt” yanaşma gözləyir və oyun formatına şübhə ilə yanaşırlar? Onlara oyunun sadəcə əyləncə deyil, korreksiya vasitəsi olduğunu necə izah etmək olar? Evdə oyun metodlarını tətbiq edərkən ən çox hansı səhvlərə yol verirlər və bu prosesdə valideynlərin rolu mütəxəssisin işi ilə müqayisədə nə dərəcədə vacibdir?
Məncə, bəzi valideynlər oyuna gündəlik məişət prizmasından baxırlar – onu ciddi olmayan, sadəcə əyləncə kimi qəbul edirlər. Halbuki oyun çox geniş anlayışdır. Pedaqoji oyundan danışarkən məqsəd uşağı sadəcə əyləndirmək deyil. Bu, konkret məqsədlərə xidmət edən bir fəaliyyətdir.
Ümumiyyətlə, hər bir oyun terapevti və ya oyun loqopedi müəyyən mənada “çox hiyləgər insandır”. O, uşaqla sadəcə oynamaq üçün oynamır. Onun hər oyunda konkret məqsədi olur. Mütəxəssis uşağın diqqətini oyuna yönəldir, amma əslində onu müəyyən nəticəyə gətirməyə çalışır – elə edir ki, uşaq bunu hiss etməsin. Uşaq öz motivasiyası hesabına oyuna qoşulur, lazım olan hərəkətləri dəfələrlə təkrarlayır və məhz bunun sayəsində real nəticə əldə edilir. Əgər uşağı sadəcə masa arxasına oturdub sərt və direktiv şəkildə işləməyə çalışsaq, çox vaxt eyni nəticəyə nail olmaq mümkün olmur.
Valideynlərə oyunun korreksiya vasitəsi olduğunu izah edərkən biz adətən belə deyirik: bu, sadəcə vaxt keçirmək və ya əylənmək deyil. Peşəkar oyun loqopedi və ya oyun terapevti hər məşğələyə dəqiq məqsədlərlə başlayır və həmin məqsədlərin necə yerinə yetirildiyini davamlı izləyir. O, uşağın irəliləyişini daim təhlil edir. Əgər uşaq oyuna marağını itirirsə, mütəxəssis terapevtik məqsədi dəyişmədən oyunun formatını dəyişə bilir. Bu isə həm çeviklik, həm də peşəkar məqsədləri daim nəzarətdə saxlamaq bacarığı tələb edir. Yəni oyun formatında işləmək əslində kifayət qədər mürəkkəbdir və mütəxəssisdən yüksək peşəkarlıq tələb edir.
Valideynlərin evdə oyun metodlarını tətbiq edərkən buraxdıqları səhvlərə gəlincə, burada hamıya aid edilə biləcək vahid səhvlər yoxdur. Valideynlər çox fərqlidirlər. Elələri var ki, məşğələləri diqqətlə izləyir, pedaqoji oyunun mahiyyətini anlayır və onun elementlərini evdə də uğurla tətbiq edə bilirlər.
Əsas çətinlik ondan ibarətdir ki, oyunun müxtəlif növləri var. Bir oyun sadəcə zövq almaq, emosional əlaqə qurmaq üçündür və bunun özü də çox vacibdir. Bəzən uşaqla heç bir pedaqoji məqsəd olmadan oynamaq lazımdır. Məsələn, autizmli uşaqlar üçün təkcə birgə fəaliyyətə qoşulmaq belə böyük əhəmiyyət daşıyır.
Lakin valideynlər üçün bu iki format arasında sərhəd saxlamaq həmişə asan olmur: hansı oyun sadəcə ünsiyyət və sevinc üçündür, hansı isə konkret bacarığın formalaşdırılmasına xidmət edir. Bundan başqa, valideyn gün ərzində daim uşaqla birlikdə olduğundan bu rollar arasında keçid etmək – bir anda valideyn, digər anda isə öyrədən şəxs olmaq – kifayət qədər çətin olur.
Valideynlərin iştirakı mütəxəssisin işi ilə müqayisədə nə qədər vacibdir? Bu iştirak həqiqətən çox önəmlidir. Lakin əsasən məşğələlər zamanı formalaşdırılmış bacarıqların möhkəmləndirilməsi və gündəlik həyata keçirilməsi baxımından.
Mütəxəssis uşaqla kabinet şəraitində işləyir. Amma inkişaf prosesində generallaşdırma, yəni öyrənilmiş bacarığın gündəlik həyata köçürülməsi anlayışı mövcuddur. Uşağın məşğələdə öyrəndiyi bacarıqlar evdə, küçədə, bağçada və digər mühitlərdə də tətbiq olunmalıdır. Məhz burada valideynlərin rolu əvəzolunmazdır. Onların dəstəyi olmadan həmin bacarıqlar yalnız məşğələ otağı ilə məhdudlaşa və real həyatda istifadə edilməyə bilər.
Oyun loqopediyası mütəxəssisdən xüsusi hazırlıq və daha yüksək peşəkar ixtisas tələb edirmi? Məşğələlərə sadəcə oyun elementləri əlavə etmək bu metodikanın tətbiqi hesab oluna bilərmi?
İkinci sualdan başlayaq. Əlbəttə ki, xeyr. Məşğələlərə sadəcə oyun elementləri əlavə etmək heç də oyun loqopediyası metodikasının tətbiq edilməsi demək deyil. Çünki metodika təkcə oyundan ibarət deyil. Oyun sadəcə iş formatlarından biridir. Üstəlik, oyun loqopediyasında yalnız oyun formatından istifadə olunmur.
Bu yanaşma "oyun loqopediyası" adını ona görə alıb ki, ilk mərhələdə iş əsasən oyun vasitəsilə qurulurdu. Lakin bu gün metodika müxtəlif iş formatlarını, eləcə də konkret texnologiyaları özündə birləşdirir. Məsələn, səslərin necə formalaşdırılması, uşağa hansı ipuclarının verilməsi və zamanla bu dəstəyin necə mərhələli şəkildə aradan qaldırılması artıq format deyil, peşəkar iş texnologiyası məsələsidir.
Mütəxəssisin hazırlığına gəlincə, əlbəttə ki, ilk növbədə fundamental peşə bilikləri vacibdir. O, nitqin formalaşma mexanizmlərini, səslərin yaranma üsullarını, müxtəlif növ ipuclarından istifadə etməyi və sonradan bu dəstəyi mərhələli şəkildə azaltmağı yaxşı bilməlidir.
Lakin bununla yanaşı, oyun loqopediyasında xüsusi oyun bacarıqları da tələb olunur və məhz bu hissə ən mürəkkəb hesab edilir.
İnsanlar təbii olaraq fərqlənirlər: kiminsə oyun qurmaq bacarığı daha güclü olur, kiməsə isə bu, daha çətin gəlir. Amma əsas məsələ sadəcə oynamağı bacarmaq deyil. Burada söhbət məqsədyönlü oyundan gedir.
Mütəxəssis terapevtik məqsədi daim diqqət mərkəzində saxlamalıdır. Eyni zamanda, o, həmin məqsədə birbaşa və sərt şəkildə getməməlidir. Çünki bəzi uşaqlarla direktiv yanaşma sadəcə nəticə vermir.
Məhz buna görə məqsədə aparan yol oyun vasitəsilə, dolayı üsullarla qurulur. Bu yanaşma həm məşğələnin effektivliyini artırır, həm də nəticənin daha qısa müddətdə əldə olunmasına kömək edir.
Belə bir iş üslubu isə mürəkkəb bacarıqların vəhdətini tələb edir. Bir tərəfdən, mütəxəssis qarşıya qoyduğu terapevtik məqsədi dəqiq şəkildə qoruyub saxlamalıdır. Digər tərəfdən isə o, çevik olmalı, oynamağı bacarmalı, uşağın reaksiyasına uyğunlaşmalı və lazım gəldikdə məşğələnin gedişində vəziyyəti dərhal dəyişə bilməlidir.
Məhz məqsədyönlülük və çevikliyin bu sintezi oyun loqopediyasını yüksək peşəkarlıq və xüsusi hazırlıq tələb edən bir yanaşmaya çevirir.
Siz öz praktikanızda klassik və oyun yanaşmalarını necə birləşdirirsiniz?
Şəxsən mən bu iki yanaşmanı təkcə gündəlik praktikamda deyil, hazırladığım metodikanın yaradılması mərhələsindən etibarən bir-biri ilə inteqrasiya etmişəm. Klassik loqopediyanın əsas prinsipləri heç yerə yox olmayıb. Səslərin qoyuluşu, klassik loqopediyanın bir sıra metod və üsulları bu gün də istifadə olunur.
Lakin zaman keçdikcə elə bacarıqlar meydana çıxdı ki, onların formalaşdırılması üçün klassik loqopediyada kifayət qədər təsvir olunmuş alətlər yox idi. Bununla belə, metodikanın əsasında yenə də loqopediya dayanır – biz əvvəlki kimi nitqin bütün səviyyələri üzərində işləyirik.
Məsələn, erkən ontogenezdə formalaşan səslərin qoyuluşu klassik loqopediyada da tətbiq olunur, xüsusilə eşitmə pozuntusu olan uşaqlarla işləyən mütəxəssislərin praktikasında. Təbii ki, bu yanaşmalar bizim metodikanın da əsasını təşkil edib.
Oyun elementləri isə bu işə daha effektiv format qazandırır. Həm klassik, həm də oyun metodlarına yiyələndiyim üçün məşğələnin formatını uşağın ehtiyaclarına uyğun çevik şəkildə seçə bilirəm. Bəzi hallarda daha çox strukturlaşdırılmış, klassik yanaşmadan istifadə edirəm. Əgər uşağın motivasiyasını artırmaq lazımdırsa, o zaman oyun formatına üstünlük verirəm.
Bir uşaqla məşğələlər demək olar ki, tamamilə oyun üzərində qurula bilər. Digəri ilə isə strukturlaşdırılmış tapşırıqlar və oyun metodlarının birləşdirildiyi qarışıq formatdan istifadə olunur.
Yekun seçim isə hər zaman qarşıya qoyulan məqsədlərdən və konkret uşağın fərdi xüsusiyyətlərindən asılı olur.
Klassik loqopediyanı köhnəlmiş hesab etmək olarmı?
Mən klassik loqopediyanı köhnəlmiş hesab etmirəm. Bununla belə, düşünürəm ki, sovet dövründə formalaşmış loqopediya məktəbi, təəssüf ki, dünya təcrübəsini tam mənimsəyə bilməmişdi. İnternetin və məlumatlara çıxış imkanlarının genişlənməsinə baxmayaraq, dəyişikliklər tədricən baş verir. Müasir biliklər artıq praktikaya daxil olur, lakin onlar hələ də dərsliklərdə və mütəxəssislərin hazırlanması sistemində tam şəkildə öz əksini tapmayıb.
Əgər klassik loqopediyaya qlobal kontekstdə baxsaq, onu heç də köhnəlmiş hesab etmirəm. Biz dünya loqopediyasının ənənəvi yanaşmalarından və elmi nailiyyətlərindən fəal şəkildə istifadə edirik.
Oyun loqopediyası isə bu bazanın üzərində qurulan əlavə bir mərhələdir. O, klassik loqopediyanın əsaslarını əvəz etmir, əksinə, həmin bilikləri müxtəlif inkişaf xüsusiyyətlərinə malik uşaqlarla və daha geniş spektrli problemlərin həllində daha səmərəli tətbiq etməyə imkan verir.
Niyə bu gün də bəzi müəssisələrdə sərt akademik yanaşma üstünlük təşkil edir? Bəzi loqopediya mərkəzlərində uşaqların demək olar ki, məcburi şəkildə masa arxasında saxlanıldığı və maksimum sərt formatda məşğələlərin keçirildiyi müşahidə olunur. Müasir loqopediya baxımından belə yanaşmalar nə dərəcədə əsaslandırılmış və təhlükəsiz hesab olunur?
Mənim fikrimcə, bunun əsas səbəblərindən biri insanların yenilikləri mənimsəməkdə çətinlik çəkməsi, yəni bəzi mütəxəssislərin peşəkar çevikliyinin kifayət qədər olmamasıdır. Dövlət müəssisələrindən danışsaq, onlar daha çox qaydalar və normativlərlə tənzimləndiyi üçün dəyişikliklər orada obyektiv səbəblərdən daha ləng baş verir. Lakin söhbət özəl, kiçik mərkəzlərdən gedirsə, bunu izah etmək daha çətindir. Böyük ehtimalla, burada səbəb məhz peşəkar çevikliyin olmamasıdır.
Biz artıq tamamilə fərqli bir dövrdə yaşayırıq və pedaqoji yanaşmalar da buna uyğun dəyişməlidir. Əgər həqiqətən köhnəlmiş hesab edilə biləcək bir yanaşma varsa, bu, uşağı masa arxasında məcburi şəkildə oturtmaq, sərt və direktiv üsullarla işləməkdir.
Bu gün çoxsaylı elmi araşdırmalar göstərir ki, belə yanaşma effektiv deyil. Uşağın öyrənməsi üçün ilk növbədə motivasiya olmalıdır. O, öz davranışlarının nəticələrini başa düşməli və əldə etdiyi uğuru hiss etməlidir.
Burada intizamla sərtliyi bir-birindən fərqləndirmək vacibdir. Böyüyün rəhbərlikedici nəzarəti olmadan məşğələ aparmaq mümkün deyil. Məhz bu nəzarət uşaqla əməkdaşlığın əsasını təşkil edir. Ancaq rəhbərlikedici nəzarət heç də sərt və ya avtoritar münasibət demək deyil.
Fiziki təzyiq göstərmək və ya uşağı zorla oturtmaq kimi üsullar təkcə müasir loqopediya baxımından deyil, ümumilikdə humanist dəyərlər baxımından da təhlükəsiz hesab edilə bilməz.
Adətən belə üsullara uşağın arzuolunmaz davranışına cavab olaraq əl atılır. Lakin bu zaman uşaq daha güclü müqavimət göstərə bilər. Məsələn, başını divara vurmağa başlaya bilər. Nəticədə isə nəinki müsbət nəticə əldə olunmur, əksinə, uşağın zədələnməsi riski yaranır.
Bundan əlavə, bu cür yanaşma arzuolunmaz davranışların formalaşmasına da səbəb ola bilər. Əgər uşaq başını vurmağa başlayanda böyüklər qorxaraq təzyiqi dayandırırlarsa, uşaq belə bir nəticə çıxarır: "Bu davranış işə yaradı." Sonradan o, eyni davranışdan başqa situasiyalarda da istifadə etməyə başlayır.
Beləliklə, yanlış yanaşma nəticəsində biz istəmədən uşağa təhlükəli və arzuolunmaz davranış modelini özümüz öyrətmiş oluruq.
Daha vacib olan nədir – intizam, yoxsa motivasiya?
Əslində hər ikisi vacibdir. Motivasiya olmadan heç bir inkişaf baş verməyəcək. Uşağın konkret tapşırığı yerinə yetirməyə motivasiyası olmaya bilər və bu, tamamilə normaldır. Üstəlik, motivasiyanı sıfırdan yaratmaq heç də həmişə mümkün olmur. Daha doğrusu, motivasiyanı yaratmaqdan çox, onu aşkar etmək, gücləndirmək və düzgün istiqamətləndirmək mümkündür.
Bəzi hallarda, xüsusilə daha mürəkkəb vəziyyətlərdə biz xarici motivasiyadan istifadə edirik. Məsələn, uşaq dəfələrlə təkrarlanmalı olan, mənasını anlamadığı və yerinə yetirməkdə çətinlik çəkdiyi bir hərəkəti etməlidirsə, onunla müəyyən razılaşma qururuq. Əgər uşaq müəyyən oyunu və ya mütəxəssislə ünsiyyəti sevirsə, vizual dəstək vasitəsilə ona ardıcıllıq göstərilir: əvvəlcə tapşırıq yerinə yetirilir, sonra isə uşaq üçün maraqlı və xoş olan fəaliyyətə keçilir. Bu üsul hətta müraciət olunan nitqi tam anlamayan uşaqlarla da effektiv nəticə verir.
Şübhəsiz ki, ən ideal variant motivasiyanın oyunun özünün daxilində olmasıdır. Yəni fəaliyyət uşağın özü üçün maraqlı və dəyərli olduqda. Lakin başa düşmək lazımdır ki, bu, bütün uşaqlarda və bütün hallarda mümkün olmur.
İntizama gəlincə, mən daha çox intizam yox, əməkdaşlıq anlayışından istifadə edərdim. Uşağın əməkdaşlığı olmadan məşğələ aparmaq mümkün deyil. Burada intizam dedikdə, uşağın mütəxəssisin tələblərini yerinə yetirmək bacarığı nəzərdə tutulur. Əks halda məşğələnin əsas məqsədi itir.
Məhz müxtəlif metodlardan, ilk növbədə isə motivasiya üzərində düzgün qurulmuş işdən istifadə etməklə biz tədricən uşaqla əməkdaşlıq formalaşdırırıq. Sadə dillə desək, uşaq daha mütəşəkkil olur, məşğələyə daha fəal qoşulur. Ancaq bu nəticə sərt yanaşma hesabına deyil, düzgün qurulmuş motivasiya və sağlam qarşılıqlı münasibət sayəsində əldə olunur.
Rəqəmsal tətbiqləri və interaktiv platformaları oyun loqopediyasının bir hissəsi hesab etmək olarmı?
Bəli, müəyyən mənada onları oyun loqopediyasının bir hissəsi hesab etmək olar. Məsələn, bizim də bu istiqamətdə hazırladığımız vəsaitlər var. Rəqəmsal formatlar həqiqətən çox geniş imkanlar təqdim edir. Amma mən onları daha çox bir alət kimi qiymətləndirərdim. Bu alətdən bu gün təkcə oyun loqopediyasında deyil, ənənəvi loqopediyada da istifadə olunur. Əlbəttə, onun müəyyən məhdudiyyətləri var. Bununla belə, müasir texnologiyaların yaratdığı imkanlardan istifadə etməmək də düzgün olmazdı.
Valideynlərə uşağın nitq inkişafını evdə dəstəkləmək və loqopedlə düzgün əməkdaşlıq etmək üçün hansı tövsiyələri verərdiniz? Necə etmək olar ki, valideyn nə mütəxəssisin işinə mane olsun, nə də onu əvəz etməyə çalışsın?
Ən vacib məsələ ondan ibarətdir ki, mən hesab edirəm və bizim mərkəzdə də bu prinsipə ciddi şəkildə əməl olunur: valideyn məşğələlərdə iştirak etməlidir. Əlbəttə, həyat şəraitindən asılı olaraq bəzən bu, valideyn yox, dayə və ya nənə ola bilər. Amma istənilən halda, uşaqla gündəlik ən çox vaxt keçirən insan məşğələnin necə keçdiyini görməli və orada nələrin baş verdiyini başa düşməlidir.
Biz tez-tez belə hallarla rastlaşırıq ki, ailə başqa bir mərkəzdən gəlib deyir: "Biz ümumiyyətlə bilmirik ki, məşğələlərdə nə edirdilər." Mənə görə bu, qəribə vəziyyətdir. Çünki belə olduqda tam əməkdaşlıq qurmaq mümkün deyil. Əgər böyüklər dəhlizdə gözləyir və mütəxəssisin hansı məqsədlərlə işlədiyini, hansı metodlardan istifadə etdiyini və niyə məhz belə etdiyini anlamırsa, evdə bu prosesi dəstəkləmək demək olar ki, mümkün olmur.
Ona görə də ilk tövsiyəm mütəxəssislə daim əməkdaşlıq etməkdir: qarşıya qoyulan məqsədləri bilmək, məşğələlərin məntiqini anlamaq, istifadə olunan metodları müzakirə etmək və suallar vermək lazımdır. Bu zaman əldə olunan bacarıqları ev mühitinə keçirmək xeyli asanlaşır.
Mütəxəssisin işinə mane olmamaq üçün valideyn paralel şəkildə öz bildiyi kimi hərəkət etməyə çalışmamalıdır. Əksinə, mütəxəssislə eyni komandada işləməlidir. Evdə hansı bacarıqların necə dəstəklənməsi lazım olduğunu birlikdə müəyyənləşdirmək vacibdir. Bu, həmişə birgə müzakirə tələb edir: hazırda hansı bacarıqlar üzərində işlənilir, onları evdə necə möhkəmləndirmək olar və hansı gündəlik situasiyalarda tətbiq etmək məqsədəuyğundur.
Valideyn mütəxəssisi əvəz etmir. Baxmayaraq ki, bizim valideyn kouçinqi sahəsində də təcrübəmiz var və bəzi hallarda valideynlərin prosesə fəal qoşulması da çox effektiv nəticələr verir. Amma uşaq mütəmadi olaraq mütəxəssislə işləyirsə, rollar fərqli olur: əsas, bəzən isə dönüş yaradan addımları mütəxəssis atır, valideynin vəzifəsi isə həmin bacarıqların gündəlik həyatda möhkəmlənməsinə kömək etməkdir.
Burada söhbət klassik mənada "ev tapşırığından" getmir. Gündəlik həyatda uşağın yeni bacarıqları tətbiq edə biləcəyi çoxlu təbii vəziyyətlər və rutinlər mövcuddur. Bu situasiyalar əvvəlcədən mütəxəssislə müzakirə oluna, lazım gəldikdə isə xüsusi olaraq yaradıla bilər.
Valideyn və mütəxəssis arasında daimi dialoq və əməkdaşlıq olduqda, korreksiya işinin effektivliyi dəfələrlə artır.
Müsahibə üçün təşəkkür edirik!
Həmçinin oxu:
Uşaq inkişafında yeni mədəniyyət: Baku Speech Area-dan fərqli yanaşma - MÜSAHİBƏ
