ABA terapiyası: ASP-li uşaqlara yardımın ən effektiv üsullarından biri əslində necə işləyir?
Bu gün ABA terapiyası autizm spektr pozuntusu (ASP) olan uşaqlara yardım göstərilməsində ən çox araşdırılmış və effektivliyi elmi cəhətdən sübut olunmuş metodlardan biri hesab olunur.
Lakin bu yanaşmanın mahiyyəti çox vaxt yanlış izah edilir, tətbiqi isə müxtəlif suallar doğurur.
1news.az-a müsahibəsində psixoloq, BCaBA sertifikatlı davranış analitiki, Speech Area Baku mərkəzinin həmtəsisçisi Yelizaveta Yuryeva ABA terapiyasının necə işlədiyini, hansı mərhələlərdən ibarət olduğunu və onun effektivliyini müəyyən edən əsas amilləri ətraflı izah edir.
– ABA terapiyası nədir, necə işləyir və niyə bu gün ASP-li uşaqlara yardımın ən effektiv metodlarından biri hesab olunur? Bu yanaşma ilə bağlı ən çox hansı miflərlə rastlaşırsınız?
- ABA terapiyası ayrı-ayrı protokollar toplusu, sadəcə sərt məşqlər və ya tapşırıqların mexaniki şəkildə yerinə yetirilməsi deyil. Bu, ilk növbədə davranışın necə formalaşdığını və xüsusi təlim sistemi vasitəsilə uşağa müəyyən bacarıqları necə qazandırmağın mümkün olduğunu öyrənən elmi yanaşmadır.
Mütəxəssis ABA terapiyasının alətlərini həqiqətən dərindən mənimsəyibsə, o, çox müxtəlif sahələrdə işləyə bilər: davranış, məişət bacarıqları, qidalanma vərdişləri, ünsiyyət, akademik bacarıqlar və daha bir çox istiqamətdə. ABA elmi müxtəlif inkişaf xüsusiyyətləri, çətinlikləri və diaqnozları olan uşaqlarda lazımi bacarıqların necə formalaşdırılmasını araşdırır. Məhz bu onun ən böyük üstünlüyüdür: bu, yalnız bir istiqamət üçün nəzərdə tutulmuş dar metod deyil, sistemli təlim yanaşmasıdır.
Bəs niyə bu gün ABA terapiyası ASP-li uşaqlara yardımın ən effektiv metodlarından biri hesab olunur? Çünki bir çox digər yanaşmalardan fərqli olaraq, ABA terapiyasının çox geniş elmi sübut bazası mövcuddur. Bu o deməkdir ki, onun effektivliyi davamlı şəkildə araşdırılır: çoxsaylı elmi tədqiqatlar aparılır, məqalələr dərc olunur, nəticələr təhlil edilir və müxtəlif yanaşmalar müqayisə olunur. Buna görə də biz yalnız subyektiv təəssüratlardan deyil, effektivliyi elmi məlumatlarla təsdiqlənmiş bir metoddan danışırıq.
Miflərə gəlincə, ən geniş yayılmış yanlış təsəvvür budur ki, ABA "uşağı öyrətmək yox, öyrəşdirmək", yəni "təlimatlandırmaq"dır. Bu doğru deyil. Əslində hamımız davranış qanunları çərçivəsində yaşayırıq və bu qanunlar hər bir insanın gündəlik həyatında işləyir. Sadəcə, ABA-da bu qanunauyğunluqlar daha dərindən öyrənilib, təsvir olunub və şüurlu şəkildə tətbiq edilir. Kənardan baxanda bəzi iş üsulları sadələşdirilmiş görünə bilər və bu da insanlarda "təlimatlandırma" təəssüratı yaradır. Halbuki ABA etik və humanist yanaşmadır, davranış analitikləri isə fəaliyyətlərində ciddi etik kodeksə riayət etməyə borcludurlar.
İkinci mif ondan ibarətdir ki, ABA yalnız ASP-li uşaqlar üçündür. Bu da yanlışdır. Əgər mütəxəssis davranış elmini yaxşı mənimsəyibsə və onu düzgün tətbiq etməyi bacarırsa, bu yanaşmadan müxtəlif diaqnozları, çətinlikləri və ehtiyacları olan uşaqlarla işləyərkən istifadə etmək mümkündür. Hətta bəzən heç bir diaqnozu olmayan uşaqlarda belə, təlim prosesini daha səmərəli qurmaq, faydalı bacarıqlar formalaşdırmaq və ya struktur yaratmaq məqsədilə ABA metodlarından istifadə edilir.
Üçüncü mif isə ABA-nın uşağı şablon və ya "robot" etdiyidir. Bu da metodun mahiyyətinə uyğun deyil. Əksinə, keyfiyyətli ABA terapiyasının əsas məqsədlərindən biri uşaqda çeviklik, bacarıqları müxtəlif situasiyalara tətbiq etmək və onları real həyatda istifadə etmək qabiliyyətini inkişaf etdirməkdir. Burada isə çox şey mütəxəssisdən asılıdır. O, uşağı hansı mərhələdən hansı mərhələyə apardığını, hər bir addımın məqsədini və təlimin yekun nəticəsini aydın şəkildə başa düşməlidir. Əgər bu anlayış yoxdursa, kifayət qədər hazırlıq, superviziya və təhsil olmadan işlənirsə, metod təhrif oluna bilər. Təəssüf ki, məhz belə keyfiyyətsiz təcrübələr ABA-nın guya uşağı "robotlaşdırdığı" barədə miflərin yaranmasına səbəb olur.
Mənim fikrimcə, ən vacib məqam budur ki, ABA terapiyası sərtlik və ya mexaniki itaət haqqında deyil. Bu, elmi əsaslarla qurulmuş sistemli təlimdir və uşağın daha müstəqil, daha çevik və gündəlik həyatda daha uğurlu olmasına kömək edir.
– ABA terapiyası praktikada necə qurulur: hansı mərhələlərdən ibarətdir, hansı metodlardan istifadə olunur və uşağın inkişafı necə qiymətləndirilir?
Praktikada ABA terapiyası mərhələli şəkildə qurulur və hər zaman uşağın bacarıqlarının qiymətləndirilməsi ilə başlayır. Biz işə "kor-koranə" başlamır və bütün uşaqlara eyni şablonu tətbiq etmirik. İlk növbədə mütəxəssis uşağın artıq formalaşmış bacarıqlarını, inkişaf mərhələsində olan vərdişlərini və məqsədyönlü şəkildə öyrədilməsi zəruri olan bacarıqları müəyyənləşdirir. Bunun üçün standartlaşdırılmış qiymətləndirmə metodlarından, sorğu vərəqlərindən və çoxsaylı uşaqlar üzərində aparılmış tədqiqatlara əsaslanan diaqnostik meyarlardan istifadə olunur. Bu yanaşma tipik inkişaf mərhələlərini müqayisə etməyə, eləcə də uşağın hansı bacarıqları inkişaf etdirməyə ehtiyac duyduğunu müəyyən etməyə imkan verir.
Növbəti vacib mərhələ valideynlərlə ünsiyyət və onların müraciətinin dəqiqləşdirilməsidir. Bu, prinsipial əhəmiyyət daşıyır, çünki bütün çətinlikləri kabinet şəraitində müşahidə etmək mümkün olmur. Bəzən məhz valideynlər ailənin gündəlik həyat keyfiyyətinə ən çox təsir edən problemləri qeyd edirlər: məişət bacarıqları, qidalanma çətinlikləri, evdə davranış, ünsiyyət və ya gündəlik müstəqilliklə bağlı məsələlər. Terapiya planlaşdırılarkən bütün bunlar mütləq nəzərə alınmalıdır. Çünki məqsəd yalnız metodik baxımdan düzgün işləmək deyil, həm də uşaq və ailə üçün real fayda verməkdir.
Bundan sonra, adətən bir və ya iki aylıq dövr üçün konkret məqsəd və vəzifələr müəyyən edilir. Biz uşağa məhz hansı bacarığı öyrətmək istədiyimizi, bunun niyə vacib olduğunu və niyə hazırda prioritet hesab edildiyini müəyyənləşdiririk. Ən önəmlisi isə odur ki, bu məqsədlər valideynlərlə razılaşdırılır ki, ailə görülən işin mahiyyətini və terapiyanın necə təşkil olunacağını aydın başa düşsün.
Növbəti mərhələdə məsuliyyət bölgüsü aparılır: müəllim və ya terapevt məşğələlər zamanı hansı vəzifələri yerinə yetirəcək, hansı bacarıqlar evdə dəstəklənməlidir və əldə olunan vərdişlər gündəlik həyata necə inteqrasiya olunacaq. Çünki bacarıqların keyfiyyətli formalaşması yalnız kabinet daxilində mümkün deyil. Uşağın yeni bacarıqları daha tez mənimsəməsi və onları davamlı şəkildə tətbiq etməsi üçün təbii mühitdə çoxsaylı təkrar və müntəzəm məşq vacibdir. Bu isə yalnız valideynlərin və uşağın yaxın ətrafının fəal iştirakı ilə mümkündür.
ABA terapiyasının ən vacib mərhələlərindən biri də məlumatların toplanması və sistemli şəkildə qeyd olunmasıdır. Biz yalnız subyektiv müşahidələrə əsaslanmırıq. Uşağın davranışındakı dəyişikliklər, yeni bacarıqların formalaşması, onların nə dərəcədə davamlı olması, hansı şəraitdə nümayiş etdirilməsi və hansı çətinliklərin qalması mütəmadi izlənilir. Bir və ya iki ayın sonunda nəticələr mütləq təhlil edilir: hansı məqsədlərə nail olunub, hansılara nail olunmayıb, bunun səbəbi nədir, hansı maneələr yaranıb və proqramın hansı istiqamətdə dəyişdirilməsi lazımdır.
Əgər müəyyən edilmiş məqsədlərə nail olunubsa, yenidən qiymətləndirmə aparılır və yeni prioritetlər müəyyən edilir. Əgər məqsədlər həyata keçməyibsə, bu, terapiyanın uğursuz olduğu anlamına gəlmir. Bu halda mütəxəssis səbəbləri təhlil etməlidir: bəlkə məqsədlər həddindən artıq mürəkkəb seçilib, məşğələlərin intensivliyi kifayət etməyib, ev şəraitində kifayət qədər məşq aparılmayıb və ya fərqli tədris strategiyasına ehtiyac yaranıb. Bu təhlil əsasında proqram yenidən tənzimlənir.
Ayrıca vurğulamaq istərdim ki, ABA terapiyasında mütəxəssisin peşəkar hazırlığı son dərəcə vacibdir. Savadlı mütəxəssis yalnız davranış analizinin alətlərini bilməməli, həm də uşağın təbii inkişaf mərhələlərini yaxşı anlamalıdır ki, hansı bacarıqların niyə prioritet olduğunu düzgün müəyyən edə bilsin. Buna görə də keyfiyyətli təhsil, praktiki təcrübə, etik kodeksə riayət və superviziya altında işləmək böyük əhəmiyyət daşıyır. Əgər mütəxəssisin konkret vəziyyət üzrə təcrübəsi kifayət etmirsə, o, mütləq superviziya dəstəyinə müraciət etməlidir. Çünki keyfiyyətli və etik yardım özünə həddindən artıq güvənmək üzərində deyil, peşəkar məsuliyyət üzərində qurulur.
Qısaca desək, praktikada ABA terapiyası uşağın bacarıqlarının qiymətləndirilməsi, məqsədlərin müəyyənləşdirilməsi və ailə ilə razılaşdırılması, bacarıqların sistemli şəkildə formalaşdırılması, valideynlərin prosesə fəal cəlb olunması, məlumatların davamlı toplanması və nəticələrə uyğun proqramın mütəmadi yenilənməsindən ibarətdir.
– ABA terapiyası hansı konkret bacarıqları formalaşdırır və onun uzunmüddətli nəticələrindən danışmaq olarmı?
ABA terapiyası yalnız bir konkret bacarığı formalaşdırmır. Ümumiyyətlə, bu, bütün uşaqlara eyni şəkildə tətbiq olunan standart protokollar toplusu deyil. ABA uşağın həyatının müxtəlif sahələrində təlim prosesini necə qurmağı anlamağa imkan verən sistemli elmi yanaşmadır.
Praktikada ABA terapiyası çərçivəsində çox müxtəlif bacarıqlar üzərində işləmək mümkündür. Bunlara məişət bacarıqları, tualet vərdişləri, gigiyena, qidalanma davranışı, geyinib-soyunma bacarıqları, asudə vaxtın təşkili və müstəqil fəaliyyət daxildir. Ən böyük diqqət isə, təbii ki, kommunikasiya bacarıqlarına yönəldilir: uşağın istəklərini ifadə etməsi, ehtiyaclarını bildirməsi, böyüklərlə qarşılıqlı əlaqə qurması, müraciət olunan nitqi başa düşməsi, təkrarlamağı öyrənməsi və ünsiyyətə qoşulması üzərində işlənilir. Daha sonra vizual bacarıqlar, tədris davranışı və məktəbə hazırlıq bacarıqları inkişaf etdirilir. Yəni ABA terapiyası çox geniş sahəni əhatə edə bilir.
Bununla belə, əsas məsələ ABA-nın ümumilikdə nə edə bilməsində deyil, konkret uşağın hansı bacarıqlarda çətinlik yaşamasında və ailənin hansı ehtiyaclarının olmasındadır. Hər ailənin prioritetləri və qarşılaşdığı problemlər fərqli ola bilər, bəzən isə tamamilə fərdi xarakter daşıyır. ABA terapiyasının üstünlüyü də məhz bundadır: bu, hazır həllər toplusu deyil, konkret uşaq və konkret ailə üçün ən uyğun yanaşmanı seçməyə imkan verən strukturlaşdırılmış bilik sistemidir.
Uzunmüddətli nəticələrə gəldikdə isə, bəli, bu barədə danışmaq olar. Ancaq bunu dürüst və peşəkar şəkildə etmək vacibdir. ABA terapiyasının effektivliyi geniş elmi sübut bazası ilə təsdiqlənir, lakin uzunmüddətli nəticələr bir neçə mühüm amildən asılıdır.
İlk növbədə, yardımın nə qədər erkən başlanması böyük əhəmiyyət daşıyır. Terapiya nə qədər tez başlanarsa, uşağın əsas bacarıqlarının formalaşmasına təsir etmək imkanları da bir o qədər çox olur. Erkən yaşlarda hətta bir neçə ay belə gələcək inkişaf baxımından ciddi fərq yarada bilər.
İkinci mühüm amil uşağın vəziyyətidir. Çətinliklərin xarakteri, diaqnoz, onun gedişi, bəzi hallarda isə tibbi və dərman dəstəyi də nəticələrə təsir göstərir. Buna görə də hər bir uşağa fərdi yanaşmaq lazımdır və hamıya eyni nəticəni vəd etmək düzgün olmazdı.
Üçüncü və xüsusilə vacib məqam isə məqsədlərin düzgün seçilməsidir. Bəzən uşağa rəngləri və ya hərfləri öyrədirlər, halbuki aydındır ki, o, bu bacarıqlardan gündəlik həyatda istifadə etməyəcək. Belə hallarda bacarıq formalaşsa belə, zaman keçdikcə itə bilər, çünki uşaq üçün funksional və praktik əhəmiyyət daşımır. Buna görə də mütəxəssisin ən vacib vəzifələrindən biri uşağın gündəlik həyatında həqiqətən lazım olacaq, faydalı və praktik məqsədləri müəyyənləşdirməkdir. Məqsədlər düzgün seçildikdə və əldə olunan bacarıqlar gündəlik həyata inteqrasiya olunduqda, ABA terapiyasının nəticələri uzunmüddətli və davamlı ola bilər.
– ABA terapiyasının effektivliyinə hansı amillər təsir göstərir: uşağın yaşı, məşğələlərin intensivliyi, yoxsa mütəxəssisin peşəkarlığı?
- Bu, çox vacib sualdır. Çünki ABA terapiyasının effektivliyi heç vaxt yalnız bir amildən asılı olmur. Burada həmişə bir neçə vacib faktorun vəhdəti rol oynayır.
Birinci amil uşağın yaşıdır. Terapiyaya müxtəlif yaşlarda başlamaq mümkündür, lakin yardım nə qədər erkən göstərilərsə, nəticələr bir o qədər uğurlu olur. Bu, effektivliyi müəyyən edən əsas amillərdən biridir. Erkən yaşlarda uşağın əsas bacarıqlarının, ünsiyyətinin, davranışının və ətraf mühitlə qarşılıqlı əlaqəsinin formalaşmasına təsir etmək imkanlarımız daha geniş olur. Təsadüfi deyil ki, məhz ən kiçik yaşlı uşaqlar üçün nəzərdə tutulmuş erkən müdaxilə proqramları, o cümlədən Denver Erkən Başlanğıc Modeli (ESDM), vaxtın itirilməməsinin nə qədər vacib olduğunu göstərir.
İkinci mühüm amil məşğələlərin intensivliyidir. Bu da böyük əhəmiyyət daşıyır. Bacarıqların formalaşması, möhkəmlənməsi və gündəlik həyata transfer olunması üçün uşağın çoxlu praktiki məşq etməsi lazımdır. Əlbəttə ki, ideal halda terapiya kifayət qədər intensiv olmalıdır. Lakin real həyatda hər ailənin həftə ərzində çoxsaylı terapiya saatlarını maliyyələşdirmək imkanı olmur. Məhz buna görə də biz həmişə vurğulayırıq ki, iş yalnız mütəxəssisin kabineti ilə məhdudlaşmamalıdır.
Əgər yüksək intensivliyi yalnız məşğələlər hesabına təmin etmək mümkün deyilsə, uşağın hər gün ünsiyyətdə olduğu böyüklərin – valideynlərin, dayələrin və digər yaxın insanların – prosesə cəlb olunması həyati əhəmiyyət daşıyır. Məhz onlar terapiya zamanı müəyyən edilmiş məqsəd və bacarıqları gündəlik həyata köçürməyə kömək edirlər. Biz öz təcrübəmizdə də valideynləri və dayələri mütləq prosesə cəlb edirik. Çünki bu olmadan terapiyanın effektivliyi əhəmiyyətli dərəcədə azalır. Bacarıqlar yalnız məşğələ zamanı deyil, gündəlik həyatda da müntəzəm və sistemli şəkildə məşq etdirilməlidir.
Üçüncü və ən vacib amillərdən biri mütəxəssisin peşəkarlığıdır. Burada başa düşmək lazımdır ki, effektiv ABA terapiyası çox vaxt tək bir mütəxəssisin işi olmur. Adətən bu, komanda şəklində qurulur: uşaqla birbaşa işləyən terapevt, proqramı hazırlayan kurator və prosesi müşahidə edən supervayzer birlikdə fəaliyyət göstərirlər. Məhz bu struktur terapiyanın keyfiyyətinə ciddi təsir göstərir.
Hətta terapevt yeni başlayan mütəxəssis olsa belə, əgər o, təcrübəli kuratorun və supervayzerin nəzarəti altında çalışırsa, kifayət qədər effektiv nəticələr əldə edə bilər. Təcrübəli mentor uşağın qiymətləndirilməsində, məqsədlərin müəyyənləşdirilməsində, fərdi proqramın hazırlanmasında, çətin halların təhlilində və lazım gəldikdə proqramın korreksiyasında mühüm rol oynayır. Xüsusilə mürəkkəb davranış problemləri və ya qeyri-standart inkişaf profili olan uşaqlarla işləyərkən bu dəstək əvəzolunmazdır.
Ümumilikdə desək, ABA terapiyasının effektivliyini müəyyən edən əsas amillər uşağın yaşı, terapiyanın intensiv və sistemli təşkili, ailənin və uşağın yaxın ətrafının prosesə fəal cəlb olunması, eləcə də mütəxəssisin peşəkarlığı və superviziya dəstəyinin mövcudluğudur. Məhz bu amillərin birgə təsiri daha davamlı, sabit və uzunmüddətli nəticələrin əldə olunmasına imkan yaradır.
- Praktikada ABA-terapiyanın tətbiqində ən çox hansı səhvlərlə və ya yanlış yanaşmalarla rastlaşırsınız?
- Ən ciddi problemlərdən biri odur ki, ixtisas təhsili, tam peşəkar hazırlığı və superviziyası olmayan şəxslər özlərini ABA mütəxəssisi və ya ABA-terapisti kimi təqdim edirlər. Təəssüf ki, bununla kifayət qədər tez-tez, o cümlədən Azərbaycanda da qarşılaşırıq. İnsan ayrı-ayrı terminlərdən və ya yanaşmanın bəzi xarici elementlərindən istifadə edə bilər, lakin bu, onun davranış elmini dərindən bildiyi, onu peşəkar və etik şəkildə tətbiq etdiyi anlamına gəlmir.
İkinci geniş yayılmış səhv odur ki, mütəxəssis özünü davranış üzrə mütəxəssis adlandırsa da, müntəzəm superviziya və kurasiya olmadan fəaliyyət göstərir. Davranış analizində bu, son dərəcə vacib məsələdir. Superviziyasız işləmək sadəcə təşkilati çatışmazlıq deyil, həm də peşə etikası baxımından ciddi pozuntudur. Belə hallarda mütəxəssis öz səhvlərini görməyə, məqsədləri düzgün müəyyənləşdirməyə və uşağın davranışını düzgün şərh etməyə bilər. Nəticədə isə qeyri-effektiv, bəzən isə hətta uşağa zərər verə biləcək müdaxilələr ortaya çıxır.
Üçüncü səhv şablon yanaşmadır. Bəzən mütəxəssis standart protokolları götürərək onları bütün uşaqlara eyni şəkildə tətbiq etməyə çalışır. Halbuki hər bir uşağın inkişaf səviyyəsi, fərdi xüsusiyyətləri, ailənin müraciəti və real ehtiyacları fərqlidir. ABA mexaniki şəkildə tətbiq olunan bir sistem deyil. Əgər yanaşma bütün uşaqlar üçün eyni sxemlərin tətbiqinə çevrilirsə, bu artıq metodun düzgün istifadə olunmadığını göstərir.
Məhz bu cür səhvlər çox vaxt ABA-terapiyanın səmərəsiz olduğu barədə yanlış təsəvvürlərin və müxtəlif miflərin yaranmasına səbəb olur. Əslində problem metodun özündə deyil, onun kifayət qədər hazırlığı olmayan, etik prinsiplərə əməl etməyən, superviziyasız çalışan və davranış analizinin əsaslarını dərindən mənimsəməmiş şəxslər tərəfindən tətbiq edilməsindədir.
- ABA terapiyasında universal protokol mövcuddurmu, yoxsa proqram hər bir uşaq üçün fərdi şəkildə hazırlanır?
- Əslində, universal ABA protokolu mövcud deyil. Sahəmizdə mütəxəssislər konfranslarda tez-tez müəyyən bir problemin həlli üçün hansı protokoldan istifadə etdiklərini, onu konkret məqsədə və konkret uşağa necə uyğunlaşdırdıqlarını bölüşürlər. Lakin terapiyanın özü hər zaman fərdi şəkildə qurulur.
Yəni, ümumi olaraq, məsələn, birgə diqqət (joint attention) bacarığının necə öyrədildiyini və ya desensitizasiya prosesinin necə təşkil olunduğunu bilə bilərik. Ancaq mərhələlər, incə məqamlar, ardıcıllıq, temp və protokolun daxili strukturu hər bir uşağın xüsusiyyətlərindən asılı olaraq ciddi şəkildə fərqlənə bilər.
Bu, məncə, işimizin ən vacib etik prinsiplərindən biridir: hər bir protokol, hər bir tapşırıq və hər bir bacarıq konkret uşağın mövcud imkanlarına, fərdi xüsusiyyətlərinə və real ehtiyaclarına uyğunlaşdırılmalıdır. Bu səbəbdən ABA terapiyasında eyni yanaşmanı bütün uşaqlara tətbiq etmək düzgün deyil. Hər bir proqram uşağın inkişaf səviyyəsi, güclü və zəif tərəfləri, eləcə də ailənin prioritetləri nəzərə alınaraq fərdi şəkildə hazırlanır.
- Düzgün tətbiq olunduğu halda ABA terapiyasının uşağın həyat keyfiyyətini və davranış modellərini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə biləcəyini söyləmək olarmı?
- Düşünürəm ki, bu, ABA terapiyasının əsas məqsədlərindən biridir – həm uşağın, həm də onun ailəsinin həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq.
Məsələn, ən prioritet istiqamətlərdən biri uşağın kommunikasiya bacarıqlarının inkişafıdır. Məqsəd odur ki, uşaq nitqi hələ tam formalaşmasa belə, loqopedlə paralel işlədiyi dövrdə belə valideynlərinə nə istədiyini ifadə edə bilsin. Çünki öz ehtiyaclarını ifadə etmək imkanı həm uşağın emosional vəziyyətinə, həm də ailənin gündəlik həyatına çox ciddi təsir göstərən əsas bacarıqlardan biridir.
Digər mühüm məqsəd isə budur ki, əgər uşağın müəyyən çətinlikləri varsa və onun həqiqətən dəstəyə ehtiyacı olduğunu anlayırıqsa, bizim vəzifəmiz ailənin həyatını daha rahat və daha dayanıqlı etməkdir. Yəni elə bir gündəlik həyat qurmağa kömək etməkdir ki, burada daha çox qarşılıqlı anlaşma, daha çox müstəqillik və gündəlik həyata daha yaxşı uyğunlaşma olsun.
Burada vacib bir məqamı xüsusilə vurğulamaq istərdim: məqsəd uşağı "rahat" və ya "itaətkar" etmək deyil. Məqsəd ona müstəqillik, məişət bacarıqları, ünsiyyət, asudə vaxtın təşkili və gündəlik həyata uyğunlaşma bacarıqlarını öyrətməkdir ki, həm uşağın özü, həm də ailəsi üçün həyat daha rahat, daha aydın və daha sakit olsun.
Müsahibəyə görə təşəkkür edirik!
Həmçinin oxu:
Nitqi oyun vasitəsilə inkişaf etdirmək mümkündürmü? Loqoped-defektoloqla müsahibə
Uşaq inkişafında yeni mədəniyyət: Baku Speech Area-dan fərqli yanaşma - MÜSAHİBƏ
