Bişkekə qayıdış: Putinin Köçəryana teleqramı Cənubi Qafqazda heç nəyi dəyişmir
31 avqust tarixində üç hadisənin eyni günə təsadüf etməsi diqqət çəkir.
Bu hadisələrin yanaşı gəlməsi onların hər birinin ayrılıqda ifadə etdiyindən daha çox məna daşıyır.
Səhər saatlarında Kremlin mətbuat xidməti Vladimir Putinin Robert Köçəryana göndərdiyi teleqram barədə məlumat yayıb. Teleqramda Ermənistanın keçmiş prezidentinin iki ölkə arasında dostluq və müttəfiqlik əlaqələrinin inkişafına verdiyi töhfə qeyd olunub, ona möhkəm cansağlığı, ruh yüksəkliyi və həm özünün, həm də ailə üzvlərinin üzləşdiyi sınaqlar qarşısında dözüm arzulandığı bildirilib.
Eyni vaxtda Bişkekdə, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının sammiti çərçivəsində İlham Əliyev Nikol Paşinyanla görüşüb. Ertəsi gün, sentyabrın 1-də isə Paşinyanı elə həmin Bişkekdə Vladimir Putinlə görüş gözləyir.
İlk baxışdan hər üç şəxs eyni siyasi məkanda görünür. Lakin Putinin teleqramı bu siyasi mənzərənin içindən keçərək heç kimə toxunmadan ötüb.
Putinin məktubunda bəhs olunan “sınaqlar”ı dəqiq ifadə etmək lazımdır. Avqustun 27-də İrəvanda məhkəmə Robert Köçəryanın iki ay müddətinə həbsinə qərar verib. Ona xüsusilə külli miqdarda vəsaitin yuyulması, vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə və rüşvət alma ittihamları irəli sürülüb. Məhkəmə iclası yeddi saat davam edib. İclas zamanı siyasətçi xəstəxanaya yerləşdirilib və proses onsuz davam etdirilib. Bundan bir neçə gün əvvəl onun böyük oğlu Sedrak həbs olunub, parlament deputatı olan kiçik oğlu Levonun evində isə axtarış aparılıb. Avqustun 25-də Paşinyan onun şəxsən həbs edilməsinə göstəriş verdiyini açıqlayıb.
Bütün bunlar Ermənistan istintaqının və Ermənistan məhkəməsinin işidir və buna Bakının İrəvandan qiymət verməsinə ehtiyac yoxdur.
Azərbaycanın Robert Köçəryan və Serj Sarkisyanla bağlı öz hesabı var və bu hesab əmlakla bağlı maddələr üzrə deyil.
Bu hesab açıq şəkildə və dəfələrlə ifadə olunub. 2020-ci il noyabrın 23-də, Ermənistanın kapitulyasiyasından iki həftə sonra Azərbaycan Prezidenti işğaldan azad edilmiş Ağdama gəlib və işğalçılar tərəfindən mal-qara saxlanılan dağıdılmış Cümə məscidinin qarşısında çıxış edib. O, Ermənistanın hər iki keçmiş prezidentinə birbaşa müraciət edərək bildirib ki, onlar Azərbaycan qarşısında diz çöküblər, şəhəri və işğal altında saxlanılan bütün əraziləri indiki vəziyyətə məhz onlar salıb, bu məscidi də onlar dağıdıblar. Həmçinin vurğulayıb ki, müharibə zamanı onlar döyüş bölgəsinə belə yaxınlaşmadan qaçıb gizləniblər və niyə siçan kimi gizləndiklərini soruşub. Həmin vaxt onların ünvanına “hərbi cinayətkarlar, Xocalı qatilləri” ifadəsi də səsləndirilib. Növbəti ilin yayında Kəlbəcərdə bayrağın ucaldılması mərasimində bu ifadə yenidən işlədilib.
Bu sözlərin arxasında tamamilə real və maddi əsas dayanır: Xocalı, 30 illik işğal, Ağdam, Füzuli və digər şəhər və kəndlərin yer üzündən silinməsi, bir milyon qaçqın və məcburi köçkün. Hər iki şəxs siyasi karyerasını məhz bunun üzərində qurub – əvvəlcə separatçı qurumun rəhbərləri kimi, daha sonra isə Ermənistan prezidentləri olaraq.
Bu səbəbdən Bakının mövqeyi İrəvandakı ittiham aktında hansı maddənin qeyd edilməsindən asılı deyil. Köçəryan həbsdə olmalıdır. Sarkisyan üçün də yol eynidir. Onların həbsxanaya məhz hansı iş üzrə göndəriləcəyi ikinci dərəcəli məsələdir və Moskvanın onların üzərində himayəçilik yaratmaq cəhdləri bunu dəyişməyəcək.
İndi isə teleqramın özünə qayıtmaq və onun janrına nəzər salmaq lazımdır.
Bu, Xarici İşlər Nazirliyinin bəyanatı, mətbuat katibinin şərhi və ya səfirin XİN-ə çağırılması deyil. Ad günü təbriki heç bir öhdəlik yaratmır, İrəvandan cavab tələb etmir və formal olaraq qonşu dövlətin daxili işlərinə müdaxilə hesab olunmur. Məhz belə bir vasitənin seçilməsi mesajın mahiyyətini ortaya qoyur: kimləri özününkü hesab etdiyini nümayiş etdirmək, eyni zamanda bununla bağlı heç bir riskə getməmək.
Başqa vasitə isə, sadəcə, qalmayıb.
Otuz il ərzində Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı mövcudluğu həll olunmamış vəziyyət üzərində qurulmuşdu. Bakı və İrəvan bir-biri ilə danışmadığı müddətdə onların arasında üçüncü tərəfə ehtiyac var idi.
Bu proses də məhz Bişkekdə başlamışdı. 1994-cü ilin mayında MDB Parlamentlərarası Assambleyasının, Qırğızıstan parlamentinin, Rusiya Federal Məclisinin və Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin təşəbbüsü ilə orada mayın 12-dən atəşkəsin əldə olunmasının əsasını təşkil edən protokol razılaşdırıldı. Atəş dayandırıldı, lakin münaqişə həll edilmədi, donduruldu. Məhz bu dondurulmuş vəziyyət 30 il ərzində vasitəçinin əvəzolunmazlığını təmin etdi.
Protokolun Azərbaycan nüsxəsi isə üç gün sonra Bakıda ayrıca, düzəlişlərlə imzalandı. Bütün konstruksiya məhz belə qurulmuşdu: tərəflər bir-biri ilə deyil, üçüncü tərəf vasitəsilə sənədlərə imza atırdılar.
32 il sonra elə həmin şəhərdə İlham Əliyev və Nikol Paşinyan Azərbaycan neft məhsullarının Ermənistana tədarükünü, taxılın Azərbaycan ərazisindən tranzitini, sərhədin delimitasiyası üzrə komissiyaların fəaliyyətini və TRIPP marşrutu üzrə praktiki addımları müzakirə ediblər. Ötən il avqustun 8-də Vaşinqtonda Birgə Bəyannamə imzalanıb və sülh sazişinin razılaşdırılmış mətni paraflanıb. Artıq bu konstruksiyada üçüncü tərəfə yer yoxdur.
Vasitəçilik ediləcək məsələ qalmayıb. Tərəfləri ayırmaq isə heç lazım deyil: hər iki tərəf üçüncü tərəfin tərcüməçiliyinə ehtiyac olmadan öz aralarında anlaşmağı öyrənib.
Ermənistanın daxilində təsir imkanları qalırdı, lakin bu imkan da artıq tükənib. Bu ilin iyununun 7-də kursun yenidən nəzərdən keçirilməsini vəd edən qüvvələr seçkidə məğlub oldular. Hər iki hökumət normallaşma üçün mandatı öz seçicilərindən alıb və bu, kənardan teleqramlarla satın alına bilməyən yeganə dayaqlardan biridir.
Beləliklə, dayanıqlıq arzusu sadəcə arzu olaraq qalacaq.
Bu arzu nə Ermənistan məhkəməsi üçün, nə Bakının hesabı üçün, nə də Bişkekdə müzakirə olunan məsələlər üçün heç nəyi dəyişmir.
Moskva kimi özününkü hesab etdiyini nümayiş etdirdi. Azərbaycan isə bunu 30 il ərzində teleqram olmadan da bilirdi.
Əli Şirvanşir
