DEHB, tiklər, narahatlıq və məktəb: uşağa nə vaxt neyro-korreksiya lazımdır? - MÜSAHİBƏ
Son illərdə “neyro-korreksiya” sözü demək olar ki, “loqoped” və ya “psixoloq” sözləri qədər tez-tez səslənməyə başlayıb.
Valideynlər DEHB, nitq inkişafının ləngiməsi, təhsildə çətinliklər, uşaqlarda narahatlıq və davranış problemləri ilə bağlı suallara cavab axtarırlar. Lakin bu mövzu ətrafında hələ də çoxsaylı miflər mövcuddur: beyni məşqlərlə “inkişaf etdirmək” mümkündürmü, neyro-korreksiya autizm zamanı həqiqətən kömək edirmi və pedaqoji problem ilə tibbi diaqnoz arasındakı sərhəd haradan keçir?
Neyro-korreksiyanın əslində necə işlədiyi, hansı yaşdan etibarən neyropsixoloqa müraciət etməyin məqsədəuyğun olduğu, uşağa vaxtından əvvəl “tənbəl” damğası vurmağın niyə düzgün olmadığı və korreksiya prosesində valideynlərin hansı rolu oynadığı barədə 1news.az-a müsahibəsində Speech Area Baku mərkəzinin həmtəsisçisi, klinik psixoloq və uşaq neyropsixoloqu Məryəm Qurbanova danışıb.
– Neyro-korreksiya nədir, prinsip etibarilə digər korreksiya metodlarından nə ilə fərqlənir və valideynlər sizə ən çox hansı problemlərlə müraciət edirlər?
– Neyro-korreksiya məşğələlərinin fərqi ondadır ki, mütəxəssis uşağa bu və ya digər tapşırığı verərkən hazırda hansı funksiyaya (və ya beynin hansı hissəsinə) təsir etdiyini anlayır.
Məsələn, uşaq dərs planını, günün rejimini və ya öz dərs cədvəlini yadda saxlaya bilmirsə, onda planlaşdırma və proqramlaşdırma ilə bağlı çətinliklər ola bilər. Bu funksiyalara beynin III bloku (daha sadə desək, alın payı) cavabdehdir.
Yaxud uşaq tapşırığın şərtini tez-tez yenidən soruşursa, böyüyün müraciətinə ilk dəfədən cavab vermirsə və ya səslənməsi bir-birinə yaxın olan sözləri qarışdırırsa, neyropsixoloq uşaqda eşitmə-nitq diqqəti ilə bağlı problemlərin olduğunu ehtimal edə bilər. Bu, beynin II bloku – informasiyanın qəbulu, emalı və saxlanmasına cavabdeh olan temporal paylarla əlaqəlidir.
Həmçinin elə vəziyyətlə qarşılaşa bilərik ki, hamı uşağı tənbəl, ərköyün, sözə baxmayan adlandırır və onun təhsilə motivasiyasının olmadığını deyir. Halbuki problem müxtəlif səbəblərdən uşağın beyninin sadəcə olaraq kifayət qədər enerjiyə malik olmaması ilə bağlı ola bilər: çatışmazlıqlar, xroniki allergiyalar, adenoidlər səbəbindən hipoksiya, iltihab prosesləri, dişlərlə bağlı problemlər və s.
Neyropsixoloqlar bunu aşağı neyrodinamika adlandırırlar. Belə vəziyyətdə beynin I – enerji bloku sanki yaxşı işləməyən akkumulyator kimi fəaliyyət göstərir və enerjinin daim itməsi baş verir.
(Beynin blokları haqqında daha ətraflı məlumatı neyropsixologiyanın banisi hesab olunan Aleksandr Romanoviç Luriyanın əsərlərində oxumaq olar.)
– Neyro-korreksiyaya hansı yaşda başlamağın mənası var, valideynlər hansı əlamətlərə əsasən uşağın buna ehtiyacı olduğunu anlaya bilərlər və DEHB, nitq inkişafının ləngiməsi və ya autizm kimi hallarda bu metod nə dərəcədə effektivdir?
– Əvvəlcə başa düşmək vacibdir ki, uşaqla etdiyimiz bir çox işi neyro-korreksiya adlandırmaq olar. Buna görə də onun yaşla bağlı məhdudiyyəti yoxdur. Diaqnostikanı artıq 1,5 yaşdan aparmaq mümkündür. Lakin bunu uşağın sinir sisteminin fəaliyyət xüsusiyyətlərini oyun vasitəsilə müəyyən etməyi bacaran mütəxəssis etməlidir. Çünki bu yaşda beynin bir çox sahələri hələ tam formalaşmayıb. Klassik neyropsixoloji metodikalar isə əsasən 3 yaşdan etibarən tətbiq olunur.
Soruşa bilərsiniz ki, niyə yaş məhdudiyyəti yoxdur? Əslində, hər yeni fəaliyyət beyində yeni əlaqələrin – sinapsların yaranmasına səbəb olur. Hər hansı hərəkəti dəfələrlə təkrarladıqda isə beynimiz onu yadda saxlayır və bununla da enerjiyə qənaət edir. Çünki beyin bir qədər “tənbəldir”, çox enerji sərf edir və enerjiyə qənaət etməyə çalışır.
Lakin məşğələlər baxımından biz korreksiya dedikdə mütəxəssislərin uşağın, hətta böyüyün zəif, çatışmayan və ya artıq yanlış, yəni səhvlə formalaşmış bacarıqlarını inkişaf etdirməyə və düzəltməyə yönəlmiş öyrədici fəaliyyətlərini nəzərdə tuturuq. Çünki uşaq hər hansı səhvi dəfələrlə təkrarlayıbsa, onu sonradan düzəltmək həm daha çətin, həm də beynin özü üçün daha çox enerji tələb edir. Bu, düzgün bitişməyən sümük sınığına bənzəyir.
Əgər uşağın inkişafında hətta ən kiçik bir çətinlik belə müşahidə edirsinizsə, profilaktik məqsədlə neyrodiaqnostikadan keçmək daha yaxşıdır. Bu zaman həm çox faydalı və vacib məlumat əldə edəcəksiniz, həm də uşaqla nələri etməməli olduğunuzu, hansı bölmələrə, dərnəklərə, oyunlara və inkişaf vəsaitlərinə pul xərcləməyə dəymədiyini anlayacaqsınız.
Xüsusilə uşağın bağçaya və ya məktəbə başlamasından əvvəl neyrodiaqnostikadan keçmək vacibdir. Eyni zamanda uşaqda nevrozlara, tiklərə, obsesiv hərəkətlərə, narahatlığa, enurezə (sidik qaçırma), enkoprezə (nəcis saxlaya bilməmə), onanizm və ya masturbasiyaya, oxuma, yazma, hesablama, dilləri mənimsəmə və ünsiyyət problemlərinə meyillilik varsa, bu müayinə faydalı ola bilər.
Neyro-korreksiya demək olar ki, hər bir uşaq və insan üçün faydalıdır, xüsusilə də hər hansı diaqnoz mövcuddursa. Burada əsas məsələ məşğələnin özü deyil, konkret uşaqla neyro-korreksiya prosesində hansı məqsəd və vəzifəni həll etmək istədiyimizdir.
Məsələn, uşağın nitq inkişafında ləngimə var, o, loqopedlə məşğul olur və artıq əlaqəli mətnləri, məsələn, şəkillər seriyası üzrə hekayə danışmağı bacarır. İndi isə onun məktəbə hazırlaşmaq vaxtıdır və deməli, disleksiya – oxu pozuntusu riski mövcuddur. Bu halda neyropsixoloq uşağı oxuya hazırlamağa və bu prosesi elə şəkildə öyrətməyə başlaya bilər ki, gələcəkdə onun təhsilə motivasiyası itməsin.
Bu, çox vacib məsələdir. Təəssüf ki, məktəbdə tədrisin sürətli tempi və mövcud təhsil proqramları belə uşaqların ehtiyaclarına uyğun gəlmir. Nəticədə onların ciddi psixoemosional çətinlikləri və məktəb mühitinə uyğunlaşma problemləri yarana bilər.
Əgər DEHB – diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik sindromu olan uşaqlar üçün neyro-korreksiya məşğələlərindən danışırıqsa, burada da başa düşmək vacibdir ki, belə uşaqların hamısında məhz neyro-korreksiya vasitəsilə həll edilə biləcək problemlər olmur.
İlk növbədə bu, beynin icraedici funksiyalarının yetkin olmaması ilə əlaqəli davranış problemidir. Bu funksiyalara emosional tənzimləmə ilə bağlı çətinliklər də daxildir. Belə vəziyyətdə ən doğru yanaşma ilk növbədə valideynlərlə və uşağın ətraf mühiti ilə işləməkdir. Neyro-korreksiya məşğələləri isə yetkinlik səviyyəsi kifayət qədər formalaşmamış ali psixi funksiyaların – qavrayışın (eşitmə-nitq, vizual-məkan, sensor-motor), diqqətin, yaddaşın və təfəkkürün inkişafına kömək edə bilər. Bu da uşağın daha sürətli uyğunlaşmasına, sosial mühitdə qəbul edilən davranış formalarını və həyat bacarıqlarını mənimsəməsinə şərait yaradır.
Autizmə gəldikdə də vəziyyət eynidir. Mən tez-tez görürəm ki, neyro-korreksiya hər problemin həlli olan “möcüzəvi dərman” kimi təqdim edilir. Bu məni narahat edir. Çünki neyro-korreksiya konkret metod və ya bir qrup məşqdən ibarət deyil. Bu, uşağın beyninin necə fəaliyyət göstərdiyini anlayan və hansı müdaxilənin ona kömək edəcəyini, hansının isə zərər verə biləcəyini bilən mütəxəssisin sistemli, analitik düşüncə tərzidir.
Axı bəzi məşqlərin əks göstərişləri var. Buna görə də neyropsixoloq bəzi hallarda valideynlərdən həkimlər tərəfindən aparılmış müəyyən tibbi müayinələrin nəticələrini təqdim etmələrini xahiş edə bilər.
Əgər yanımıza qeyri-verbal, yəni danışmayan uşaq gətirilirsə və valideyn neyro-korreksiya istəyirsə, biz çox vaxt onu koqnitiv-davranış bacarıqlarının formalaşdırılması üçün ABA-terapevtə yönləndiririk.
Əgər söhbət sensor-motor bacarıqların, həmçinin sinir sisteminin tormozlanması və oyanıqlıq səviyyəsinin azaldılması bacarıqlarının formalaşdırılmasından gedirsə, uşağı sensor inteqrasiya məşğələlərinə yönləndiririk.
Hətta nitq və intellekt funksiyaları qorunmuş uşaqda akademik bacarıqların formalaşdırılması zəruridirsə, bu işin öhdəsindən ABA-terapevt daha yaxşı gələ bilər. Neyropsixoloq diqqət, yaddaş və təfəkkür funksiyalarının inkişafı üzərində işləyə bilər, lakin bu məşğələlər o qədər strukturlaşdırılmış deyil. Bunun səbəbi də bu elmin hələ kifayət qədər gənc olmasıdır.
Məhz bu strukturu, dəqiqliyi və ardıcıllığı biz həmkarlarımla birlikdə mərkəzimizdə artıq bir neçə ildir ki, fəal şəkildə formalaşdırırıq.
Buna biz nəsillərarası təcrübə davamlılığı və təcrübəli həmkarlar tərəfindən həyata keçirilən aydın superviziya sistemi sayəsində nail oluruq.
Buna görə də autizm zamanı neyropsixoloji məşğələlər də aktual ola bilər. Əsas şərt neyropsixoloqun digər mütəxəssislərlə və ən başlıcası, uşağın valideyni (qanuni nümayəndəsi) ilə məqsəd və vəzifələri əvvəlcədən razılaşdırmasıdır.
– Neyro-korreksiya elmi baxımdan nəyə əsaslanır, işinizdə konkret hansı metodlardan istifadə edirsiniz?
– Elmi baxımdan neyropsixoloqu MRT aparatı ilə müqayisə etmək olar. Diaqnostika apararkən mütəxəssis beynin hansı strukturlarının artıq yetişdiyini, hansılarının isə hələ tam formalaşmadığını müəyyənləşdirir. Eyni zamanda problemin tərbiyə ilə, pedaqoji baxımsızlıqla, travma və ya intoksikasiyanın nəticələri ilə, genetik amillərlə, yoxsa başqa səbəblərlə bağlı olduğunu anlamağa çalışır.
Neyropsixoloq beynin psixofizioloji fəaliyyətinin konkret prinsiplərinə və qanunauyğunluqlarına əsaslanır.
İş prosesində çatışmayan əlaqələrin – beyindəki “cığırların” formalaşmasına kömək edən müxtəlif oyunlardan, tapşırıqlardan və inkişaf vəsaitlərindən istifadə olunur. Biz işimizdə müxtəlif neyropsixoloqların – Qlozmanın, Axtinanın, Xomskayanın, Svetkovanın, Semenoviçin, Vizelin, Mikadzenin və digərlərinin hazırladığı metod və yanaşmalardan istifadə edirik.
Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, yalnız bir metoddan istifadə etməklə heç vaxt lazımi nəticəyə nail olmaq mümkün deyil. Əsas olan metodun, texnologiyanın və ya alətin özü deyil, onları konkret uşaq üçün doğru zamanda və düzgün şəkildə tətbiq edən mütəxəssisdir. Bəzən hətta ən effektiv metod belə, səriştəsiz mütəxəssisin əlində faydadan daha çox zərər verə bilər.
Məhz buna görə yalnız peşəkar mütəxəssis seçməyi deyil, həm də əsas məqsədi ilk növbədə uşağa kömək etmək olan, vicdanlı və təmiz niyyətli insanı seçməyi bacarmaq vacibdir. Həkimlərin Hippokrat andı içməsinin səbəblərindən biri də məhz budur.
Təəssüf ki, hazırda korreksiya sahəsində mütəxəssislərin lisenziyalaşdırılması və onların fəaliyyətində etik normalara əməl olunmasına nəzarət məsələlərini tənzimləyən kifayət qədər hüquqi baza yoxdur. Ən azı bizim ölkəmizdə belədir.
– Neyro-korreksiyadan real olaraq hansı nəticələri gözləmək olar, bu nəticələr nə qədər müddətdən sonra özünü göstərir və onun effekt vermədiyi hallar olurmu?
– Əgər qarşıya düzgün məqsədlər qoyulubsa və valideynin (qanuni nümayəndənin) gözləntiləri və müraciət səbəbi uşağın real potensialı ilə üst-üstə düşürsə, nəticə hər zaman olur. Aydın dəyişiklikləri artıq 3 aydan sonra müşahidə etmək mümkündür.
Lakin başa düşmək lazımdır ki, davamlı dəyişikliklərin əldə olunması, xüsusilə də uşağın müəyyən funksiyaları əvvəldən düzgün formalaşmayıbsa, 1,5–2 il müddətində iş tələb edə bilər.
– Neyro-korreksiya ilə bağlı ən geniş yayılmış mifləri hansılar hesab edirsiniz? Həqiqətən “məşqlərlə beyni inkişaf etdirmək” və hətta “uşağı dahi etmək” mümkündürmü?
– Mənə elə gəlir ki, valideynlər dahilik və “uğurun uğuru” arxasınca qaçarkən adi həyatı unudurlar. Əvvəllər neyro-korreksiya bu qədər populyar deyildi. Çünki həyətimizdə adi oyunlar – “klassiklər”, “kazak-quldurlar”, rezinlə oynamaq, futbol və s. var idi. İndi isə uşaqlar təbii mühitdən məhrumdurlar. Onların motor bacarıqları qadcetlərin ekranı, dörd divar və ya ticarət mərkəzlərindəki əyləncə zonaları ilə məhdudlaşıb.
Neyro-korreksiya sehrli çubuq deyil. Əgər uşağın müəyyən çətinlikləri varsa və ailənin imkanları məhduddursa, bir dəfə diaqnostikadan keçmək belə kifayət edə bilər ki, uşağı gündəlik məişət işlərinə cəlb etməklə, həyətdə oyun oynamaqla, valideynlər, müəllimlər, məşqçilər və uşağın təbii mühitində onu əhatə edən digər insanlarla düzgün ünsiyyət qurmaqla ona həyata uyğunlaşmağı və qarşılaşdığı çətinliklərin öhdəsindən gəlməyi necə öyrətməyin mümkün olduğunu anlayasınız.
Çünki nəticədə həyatda ən ağıllı, ən istedadlı və ya milyonlarla korreksiya məşğələsinə qatılmış insan deyil, əzmlə təkrar etməyə, öz səhvlərindən öyrənməyə, narahatlıqları və qorxuları ilə baş etməyə hazır olan insan uğur qazanır.
– Təcrübənizdən çıxış edərək, hansı hadisə sizin üçün daha çox nümunəvi olub? Valideynlərə başlanğıc mərhələsində nə tövsiyə edərdiniz və hansı hallarda artıq neyro-korreksiyaya deyil, həkimə müraciət etmək lazımdır?
– Mənim üçün hər bir uşağın təcrübəsi və əldə etdiyi nəticələr unikaldır. Bəzən bir uşaqda atılan kiçik bir addım belə bizim işimizi davam etdirmək üçün böyük motivasiyaya çevrilir.
Sadəcə onu deyə bilərəm ki, ən yaxşı nəticələr valideynləri daim öyrənən, övladlarına həqiqətən inanan, ardıcıl hərəkət edən və tövsiyələrə ciddi əməl edən uşaqlarda müşahidə olunur. Eyni zamanda onlar hər hansı məlumatın doğruluğunu mütləq yoxlayırlar. Çünki bir uşağa uyğun olan yanaşma digər uşaq üçün uyğun olmaya bilər. Bu məqamda valideynin müşahidə qabiliyyəti və təcrübəsi böyük rol oynayır.
Mütəxəssislərin və həkimlərin işi hər zaman paralel getməli və bir-birini tamamlamalıdır. Mən həmişə sadə bir nümunə gətirirəm: təsəvvür edin ki, siz ingilis dilini öyrənmək qərarına gəlmisiniz və eyni zamanda həkim sizə diqqəti yaxşılaşdırmaq üçün vitaminlər təyin edib. Əgər siz yalnız vitamin qəbul etsəniz, amma dərslərə getməsəniz, dili böyük ehtimalla öz-özünə öyrənə bilməyəcəksiniz.
Ona görə də sağlamlıq üçün kritik risklər yoxdursa, ilk növbədə məşğələlərə başlayın. Sağlamlıqla bağlı mütəmadi yoxlanışdan keçmək isə çox yaxşı vərdişdir və mütəxəssislərin işinin nəticələrini sürətləndirməyə kömək edə bilər. Çünki uşağın orqanizmi sağlamdırsa, beyin yeni əlaqələrin və bacarıqların inkişafına daha çox enerji sərf edə bilər.
– Məzmunlu müsahibəyə görə təşəkkür edirik!
Həmçinin oxu:
ABA terapiyası: ASP-li uşaqlara yardımın ən effektiv üsullarından biri əslində necə işləyir?
Nitqi oyun vasitəsilə inkişaf etdirmək mümkündürmü? Loqoped-defektoloqla müsahibə
Uşaq inkişafında yeni mədəniyyət: Baku Speech Area-dan fərqli yanaşma - MÜSAHİBƏ
