Azərbaycanın qədim Alban irsi – II hissə
Azərbaycanın zəngin, çoxəsrlik tarixi Qafqaz Albaniyasının mədəni irsi ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır.
Tarixi faktların təhrif edilməsi cəhdlərinin artdığı bir şəraitdə keçmişə obyektiv baxışın qorunması və tarixi həqiqətin müdafiə edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
1news.az-ın silsilə materiallarının ilk buraxılışı Qarabağdakı bir sıra qədim Alban abidələrinə həsr olunmuşdu. Silsiləni Şərqi Zəngəzurda Alban irsi haqqında materialla davam etdiririk.
Kəlbəcər: Xudavəng monastır kompleksi
Bu, Azərbaycan ərazisindəki ən böyük monastır kompleksi və regionun ilk xristian məbədlərindən biridir. Kompleks Tərtərçayın sol sahilində, Kəlbəcər rayonunun Vəng kəndinin ərazisində yerləşir. Məbəd kompleksi xristianlıqdan əvvəlki inancların izlərini də qoruyub saxlayıb. Xudavəng xristianlığın qəbulundan əvvəl mövcud olmuş qədim dini ziyarətgahın yerində inşa edilib. Xudavəng apostol dövrünə aid ən qədim Alban xristian dini abidələrindən biri hesab olunur. Mənbələrə görə, onun əsası İsa Məsihin həvarilərindən biri olan Fəddəyin şagirdi Dadi ilə əlaqələndirilir.
XIX əsrin müəlliflərindən biri yazırdı ki, bu tikilinin yaşını müəyyən etmək mümkün deyil, onun ilkin qədim görkəmi tamamilə itirilib və günümüzə yalnız bərpa edilmiş variantı gəlib çatıb.
Sovet dövründə aparılan arxeoloji tədqiqatların nəticələri göstərir ki, qədim məbədin yerində monastırın tikintisinə VI–VII əsrlərdə başlanılıb. Monastır kompleksinin ərazisində erkən orta əsrlər üçün səciyyəvi olan arxaik formalı qədim məbədlərin qalıqları aşkar edilib.
Monastır qayalığın zirvəsində inşa edildiyi üçün Xudavəng adını alıb. “Xudavəng” – “Tanrının məbədi” adı xalq yaddaşında günümüzədək qorunub saxlanılıb. Mənbələrdə qeyd olunur ki, ad monastırın yerləşdiyi Vəng kəndinin adı ilə də bağlıdır. Xalq arasında monastır Vəng piri – müqəddəs ziyarətgah kimi də tanınıb. XX əsrin əvvəllərində tarixçi Yampolski qeyd edirdi ki, bura yalnız Alban xristianları deyil, müsəlmanlar da gəlirdilər. Ziyarətgahın mərkəzi hissəsi ustalıqla işlənmiş naxışlı oyma xaçlarla bəzədilmişdi.
Albaniya dövlətinin süqutundan bir əsr sonra, IX əsrdən başlayaraq Ərəb xilafətinin zəifləməsi fonunda monastır yenidən nüfuzunu bərpa edən Alban knyazlıq sülaləsi Xaçenin nəzarətinə keçib. XI–XII əsrlərdə Xudavəng güclənməkdə olan Xaçen knyazlığının dini mərkəzinə çevrilib. Xaçen knyazları sülaləsi Azərbaycan xalqının etnogenezində iştirak etmiş albanlara mənsub olub. Xudavəng məbəd kompleksinin kitabələrində qeyd olunan Arzu-xatun, Tursun, Seyti, Həsən, Avaq, Şəms, Altun, Ağbux, Qaragöz, Mamahatun kimi açıq şəkildə ifadə olunan türk mənşəli adlar sülalənin türk etnik mənsubiyyətinin sübutu kimi nəzərdən keçirilir.
Monastırın ərazisində çoxsaylı kitabələr mövcud olub. Bu kitabələrdən məlum olur ki, Alban monastırları Xudavəng, Xatirvəng və Getamək (Zar) Xaçen knyazlarının nəsildən-nəslə keçən irsi və ailə iqamətgahları olub. Xaçen knyazları sülaləsinin nümayəndələri Tursun Seyti, Həsən, eləcə də onların qardaşları və oğulları kitabələrdə özlərinə miras qalan monastırların sülalənin ailə məzarlıqları olduğunu təsdiqləyən yazılar qoyublar. Kitabələrdə Xaçen nəslinə mənsub olan Peki, Altun, Aytin, Bəhram, Cahanşah adlı knyazların da adları çəkilir.
Xudavəng monastırında 1142-ci ildən Xaçen knyazlığının başında dayanan Həsənin dövrünə aid bir neçə kitabə qorunub saxlanılıb. Kitabələrdən məlum olur ki, Kral Kürənin qızı Mamahatunla evlənən Böyük Həsən 40 illik hakimiyyətindən sonra, 1182-ci ildə həyat yoldaşı ilə birlikdə ruhani rütbəsi qəbul edib. 1182-ci ildə knyaz Həsən öz mülklərini altı oğlu arasında bölüşdürüb və Xudavəng monastırına köçüb. Böyük Həsən kompleksdə yeni məbəd – Həsənin mavzoleyini (Dərpəsi) inşa etdirib.
Xaçen knyazlığının çiçəklənmə dövründə, 1214-cü ildə monastır yenidən qurulub. Həmin dövrə aid kitabədən məlum olur ki, knyaz Vaxtanqın həyat yoldaşı Arzu-xatunun əmri ilə monastırın ərazisi Xaçen sülaləsinin ailə məzarlığına çevrilib. Zaman keçdikcə monastırın ərazisi və torpaq mülkləri Böyük Həsənin övladlarının monastıra bağışladığı torpaqlar hesabına əhəmiyyətli dərəcədə genişlənib.
Arzu-xatun kilsəsinin daxilində, döşəmənin 20 santimetr dərinliyində aşkar edilmiş küpün içərisində Ağqoyunlular dövründə, 1524–1576-cı illərdə Azərbaycan Səfəvi dövlətinə rəhbərlik etmiş I Təhmasibin və 1578–1587-ci illərdə hakimiyyətdə olmuş Məhəmməd Xudabəndənin dövründə zərb edilmiş sikkələr aşkarlanıb.
Xudavəng monastır kompleksi orta əsr monastır memarlıq ansamblının demək olar ki, bütün elementlərini – yaşayış sahələrini, mehmanxananı, kitabxananı, yeməkxananı və digər tikililəri özündə birləşdirən nadir abidələrdən biridir. Kompleksə bazilika tipli baş məbəd, bir neçə kilsə, skriptorium, təsərrüfat və yaşayış binaları, eləcə də onların xarabalıqları daxildir. Kompleksin əsas dini hissəsi planlaşdırılması və kompozisiyası ilə bir-birindən fərqlənən və bir-birinə bitişik yeddi hissədən ibarətdir. Qədim baş kilsə ilə yanaşı, monastır kompleksinə kiçik, birnefli Müqəddəs Məryəm bazilikası, Arzu-xatun kilsəsi və ona bitişik zal, Həsən Cəlal kilsəsi, Müqəddəs Qriqori kilsəsi, zəng qülləsi, məktəb binası və qalereya daxildir.
Kompleksin ən qədim tikilisi erkən orta əsrlərə aid birnefli bazilika tipli baş məbəddir. Müxtəlif dövrlərdə onun yanında bir neçə düzbucaqlı məbəd və ibadətgah inşa edilib və nəticədə böyük dini kompleks formalaşıb. Möhkəm divarlarla əhatə olunan dini komplekslər hərbi münaqişələr zamanı yalnız din xadimləri üçün deyil, həm də ətraf kəndlərin sakinləri üçün sığınacaq rolunu oynayıb. Məbəddə iki barelyef var. Ehtimal olunur ki, ilk barelyefdə Arzu-xatunun həyat yoldaşı və müqəddəs şəxs, ikincidə isə onların oğulları təsvir olunub. Məbədin giriş portalı zəngin bədii ornamentlərlə işlənmiş daşlarla üzlənib. Bu oyma daşların hər biri özlüyündə memarlıq sənətinin ayrıca nümunəsidir. Məbədin dekorativ elementlərində tağ konstruksiyalarından istifadə olunub. Məbəd tağların üzərində bərkidilmiş, üçbucaq elementlərdən ibarət, onaltıüzlü çadır formalı dam örtüyü ilə tamamlanır. Xudavəng monastır kompleksinin əsas tikilisi Böyük Həsənin kilsəsidir. XIII əsrdə günbəzli zala malik İgid Həsənin məbədi inşa edilib.
Erməni işğalı dövründə Xudavəngdə də digər Alban məbədlərində olduğu kimi, qanunsuz şəkildə guya “bərpa” işləri aparılıb, zəngin ornamentlərlə bəzədilmiş elementlər Eçmiədzinə aparılıb. Monastır kompleksində özbaşına aparılan qazıntılar abidənin tarixi görkəmini təhrif edib.
2020-ci ildə Azərbaycan Ordusunun 44 günlük müharibədə qazandığı qələbə nəticəsində işğalçı qüvvələr Kəlbəcər rayonunu döyüşsüz tərk etməyə məcbur olduqları zaman onlara verilmiş müddətdən sui-istifadə edərək kilsə əşyaları, o cümlədən unikal freskalar və kilsə zəngləri də daxil olmaqla dini əmlakı sökərək Ermənistana aparıblar.
Kəlbəcər: Alban məbədi Həsənriz
500-cü ilə aid Həsənriz məbədi Tərtərçayın sol sahilində, Həsənriz çökəkliyində, eyniadlı kəndin ərazisində yerləşir. Əvvəllər kənd Aterk adlanıb. Tədqiqatçıların ehtimalına görə, bu ad “atırak” türk sözünün fonetik variantıdır və çayın mənsəbə töküldüyü yerlər mənasını verir.
XIII əsrdə, Alban intibahı dövründə kənd Xaçen knyazı Həsən Cəlalın şərəfinə Həsənriz adını alıb. Həsənriz adı 1727-ci ilə aid Osmanlı mənbələrində də qeyd olunur.
XII əsrdə Həsənriz (Aterk) knyaz Vaxtanqın sülaləsinin iqamətgahı olub. XIX əsrin müəlliflərindən birinin məlumatına görə, kənddə Alban dövrünə aid bir neçə qədim kilsə xarabalığı qorunub saxlanılıb. Kəndin şərq hissəsində, Tərtərçayın sol sahilində qədim tikililər yerləşib. Müəllif qeyd edir ki, Həsənriz məbədi ilə yanaşı, kənddə Karahunç kilsəsi də olub. Onun təsvirinə görə, bu qədim kilsə Tərtərçayın sağ sahilindəki yüksəklikdə yerləşib. Təpənin zirvəsində yerləşən qədim kilsənin tağı dağıdılıb. Yerli sakinlər həmin təpəni “Ulduzlu-təpə” adlandırıblar.
Ulduzlu-təpə ziyarətgahı haqqında qədim Alban tarixçisi Musa Kalankatuklu da yazıb. Müəllif bildirirdi ki, bu dəfn yeri xalq tərəfindən müqəddəs sayılan ziyarətgaha çevrilib. Rəvayətə görə, burada Uti vilayətindən olan knyaz nəslinin nümayəndəsi Takuha dəfn edilib. O, hunların başçısı tərəfindən işgəncələrə məruz qoyularaq öldürülüb. Orta əsr müəllifi yazırdı: “Gördülər ki, Takuhinin əzab içində öldüyü yerdən parlaq işıq saçır, onun hər tərəfə səpələnmiş cırılmış paltar parçaları isə ulduzlar kimi parıldayır. Bu işıq burada şəhid olan hər kəsdən də saçırdı. Bunu görən insanlar bu yeri Ulduzlu-təpə adlandırdılar və bu təpə indiyədək həmin adla tanınır”.
Zəngilan: Alban kilsəsi
Araz çayının sol sahilində yerləşən Bartaz kəndinin ətrafında, meşənin dərinliklərində qədim Alban məbədinin xarabalıqları yerləşib. Qismən dağıdılmış və uçmuş Alban kilsəsinin divarlarının qalınlığı 1,5 metrə çatırdı. Məbəddən 100–150 metr məsafədə qədim Xanazir piri ziyarətgahı yerləşirdi.
Qədim kilsənin memarlıq quruluşu Zəngilan rayonunun Qarababa kəndində yerləşən Alban abidəsi ilə eyni idi.
Kəlbəcər: Kilsəkənd məbədi
Dağətəyi ərazidə yerləşən Qasımlar kəndi əvvəlcə Kilsəkənd adlanıb. Buna səbəb kəndin qədim Alban kilsəsinin yaxınlığında salınması olub.
XIX əsrdə Laçın rayonunun Alxaslı kəndindən köçən Qasım Məhərrəm oğlu tərəfindən yaşayış məntəqəsinin əsası qoyulub. Sonralar kənd Qasımlar adlandırılıb.
1980-ci illərə qədər kənddəki qədim Alban kilsəsi bir çoxu Qəbələ rayonundan gələn udinlər üçün ibadət yeri olaraq qalıb. Yerli sakinin sözlərinə görə, onlar hər il məbədə gəlir, burada bir neçə gün qalır və ibadət edirdilər.
Kənddə yerləşən qədim Alban məbədi kiçik ibadətgah formasındadır. Yarımqövsvari giriş üç xaçdan istifadə edilməklə düzbucaqlı qapı oyuğu formasında işlənib. Onlardan ikisi şaquli, üçüncüsü isə üfüqi şəkildə, çarpaz dayaq kimi yerləşdirilib. Hər üç xaç Alban ənənəsinə xas kanonları əks etdirib. Onlar həm bir-biri ilə, həm də Kəlbəcər rayonunun ərazisində tədqiq edilmiş digər xaçlarla oxşarlıq təşkil edib.
Portalın sol tərəfində simmetrik şəkildə yerləşən yan budaqların arasında həyat ağacı formasında xaç ucalırdı. Çiçəklərlə tamamlanan və xaçvari şəkildə yerləşdirilmiş dörd budaq xaçın məhsuldarlıq rəmzi kimi bitki üslubunda təsvirini vurğulayırdı. Xaçın üzərindən meandr formalı kəmər keçir, ondan yuxarıda isə stela kompozisiyasını tamamlayan ikinci kəmər yerləşirdi. Bu kəmərin mərkəzində meyvəli budaqlarla əhatə olunmuş üç xaç vardı.
İşğal dövründə Qasımlar kəndindəki qədim Alban məbədi də vandalizm aktlarına məruz qalıb. Kilsədə yerləşən Alban xaçları oğurlanaraq erməni xaçları ilə əvəzlənib.
Kəlbəcər: Müqəddəs Məryəm monastır kompleksi
Kəlbəcər rayonunun Zar kəndi zəngin mədəniyyəti və qədim tarixi abidələri ilə seçilən məkanlardan biridir. Hələ sovet dövründə Azərbaycan arxeoloqları tərəfindən aparılan tədqiqatlar göstərib ki, burada paleolit dövründən başlayaraq insanlar yaşayıb.
Zar kəndində Alban abidəsi – Müqəddəs Məryəm monastır kompleksi yerləşir. Monastır Tərtərçayın sol sahilində, Xudavəng monastırından 3 kilometr qərbdə yerləşir.
Kilsənin timpanında onun 1174-cü ildə inşa edildiyi qeyd olunub. Ümumilikdə, monastırın ərazisində 1174, 1178 və 1261-ci illərə aid səkkiz kitabə aşkar edilib.
Zar və Xatra monastırları da daxil olmaqla Yuxarı Xaçen Xaçen sülaləsinə məxsus olub. XII–XVI əsrlərdə Xaçen sülaləsinin qollarından biri – Defne Yuxarı Xaçen ərazilərini idarə edib. XV əsrin ortalarından etibarən Defne sülaləsi Ulubəy oğulları, Aytinoğulları və Doğanoğulları məlik sülalələrinə bölünüb.
Tədqiqatlara əsasən, Alban Xaçen knyazları türk mənşəli olublar və nikah bağlayarkən əsasən qıpçaq tayfaları ilə qohumluq əlaqələri qurublar. Həsən Cəlalın atası türk mənşəli Xurişah (Xorişə)-xatunla evli olub.
XII əsrdən başlayaraq, Alban intibahının və Xaçen knyazlığının çiçəklənmə dövründə Alban Xaçen knyazlarının mənşəcə onlara yaxın olan tanınmış qıpçaq tayfalarının nümayəndələri ilə nikah bağlaması türk komponentinin daha da möhkəmlənməsinə səbəb olub. Bununla yanaşı, nikaha daxil olan qıpçaq qadınları türk mənşəyini simvolizə edən “xatun” titulunu qoruyub saxlayıblar.
Zar kəndindəki monastır kompleksi müxtəlif vəziyyətdə qorunub saxlanılan 20-dən çox tikilidən ibarətdir. Kompleksin mərkəzində monastırın baş kilsəsi yerləşir. Kilsə üçnefli bazilika formasındadır, kvadrat formalı narteksə və iki girişə malikdir: girişlərdən biri həyətə, digəri isə ibadətgah otağına aparır.
Kompleksin ən qədim tikilisi Müqəddəs Məryəm kilsəsidir. Kompleksin şimal hissəsində yerləşən kilsə düzbucaqlı plana malikdir və tağvari örtüklə tamamlanıb. Kilsənin qərb tərəfinə düzbucaqlı narteks bitişdirilib. Narteksin qərb girişi mərkəzi otağa, cənub-qərb qapısı isə həyətə açılır. Kilsənin qərb tərəfinə bitişik olan ikinci tikili qədim ibadətgahdır. İbadətgahın şimal divarı eyni zamanda Müqəddəs Məryəm kilsəsinin qərb divarıdır. Monastırın qərb hissəsində mülki təyinatlı tikililər və onların xarabalıqları qorunub saxlanılıb. Onların arasında tağvari örtüyə malik düzbucaqlı bina, eləcə də monastırın cənub hissəsində yerləşən bir sıra yaşayış və təsərrüfat tikililəri var.
Müqəddəs Məryəm monastırının bütün tikililərinin inşası zamanı bir çox Alban kilsələri üçün səciyyəvi olan tikinti texnikasına uyğun olaraq kobud, yonulmamış çay daşından istifadə edilib.
Növbəti materiallarda Azərbaycanın ərazisində yerləşən qədim Alban xristian abidələri ilə tanışlığımızı davam etdirəcək, onların tarixinə, memarlığına və günümüzə qədər qorunub saxlanılan keçmişin izlərinə müraciət edəcəyik.
